Болмыс — тарихи қалыптасқан кең мағыналы, терең ауқымды философиялық ұғым. Әр заманда өмір сүрген ойшылдар бұл ұғымды көбінесе жүйелі философиялық толғаныстардың бастапқы негізі деп қараған. Осы уақытқа дейін де болмыс туралы бұл көзқарас өз мәнін сақтап келеді. Болмыс туралы философиялық мәселені түсіну үшін ең алдымен оның адамзаттың шынайы өмірінде қандай түбегейлі орын алатынын ұғыну қажет. Адамның дүниеге қатынасының негізінде қандай құндылық жатса да, оның бастамасы — болмыс. 72.«Идея» ұғымы. Болмыс пен ойлау арақатынасы мәселесі. 6.Идея және рухани құндылықтар болмыс Идея (гр. іdea – түсінік, елес, бейне) –1) ой, түпкі ой;2) бір нәрсенің (мысалы, көркем, ғылыми, саяси шығарма) негізгі ойы;3) теориялық жүйенің, логикалық құрылымның, соның ішінде дүниетанымның негізінде жатқан анықтаушы түсінік;4) нәрсе немесе құбылыс жөніндегі жалпы түсінік.“Идея” терминін ең алғаш ежелгі грек ойшылдары Анаксагор мен Демокрит қолданған. Демокрит атомдарды идеялар деп түсіндірді. Платон болса, барлық заттардың түпкі тегі – мәңгі жоғалмайтын, заттардан тәуелсіз және тыс идеялар деп есептеді. Оның ойынша, идеялар заттардың алғашқы бейнесі, формасы, схемасы (эидос). Олар объективтік нәрсе, өйткені олар адамдардың санасында туатын ойлар мен бейнелер емес. Заттар да, адамдар да сол мәңгілік идеялар дүниесінің туындысы, соның көлеңкесі ғана. Идеялар ешбір өзгермейді, олар құдайлар дүниесі десе де болады. Заттар мен адамдар, олардың бейнелері мәңгі идеяларға тек біршама жақындауы, жанасуы мүмкін, бірақ еш уақытта бірдей болып, теңесе алмайды. Шын дүние – сол идеялар дүниесі. Ал заттар мен адамдар дүниесі құбылмалы, өзгеріп, айнып, жоғалып, қайтадан пайда болып жатады. Аристотель біртұтас дүниені идеялар мен заттар деп бөлуге қарсы шықты. Оның философиясында идеяның “форма” ұғымы негізгі рөлге ие болды.Құндылық — бір заттың маңыздылығы, пайдалылығы. Сырттай құндылық зат не құбылыстың қасиеті болып анықталады. Алайда оның маңыздылығы
мен пайдалылығы табиғаттан, объекттің ішкі құрылымының әсерінен емес, адам болмысына енген, адам оған құштар не қажеттілік сезетін нақты қасиеттердің субъективті бағалануынан болады. Құндылықтар жүйесі адамның күнделікті қоғамдық не жеке тұрмыстық бағдарында, оның айналасындағы заттар мен құбылыстарға қарым-қатынасының орнауында орын алады. Мысалға, стақан сусын ішу құралы ретінде өз пайдалы қасиетін тұтынушы құндылығы ретінде, материалдық игілік ретінде көрсетеді. Еңбек өнімі және тауар айналымының заты ретінде, стақан экономикалық құндылық, бағалық ретінде болады. Егер стақан өнер заты болса, ол тағы да эстетикалық құндылық, көркемдікке ие болады.73.Қазіргі ғылым және этика.Ғылыми этика-қазіргі ғылымда бұл ресми жарияланған ережелердің жиынтығы, оларды бұзу әкімшілік талқылауға әкеп соғады. XIX ғасырдан бастап ғылыми қызмет Кәсіби болды. Ғылым этикасы Кәсіби этиканың түрі болды .Қазіргі ғылыми этика мыналармен сипатталады: — әмбебап мақсат — объективті білім саласын алу және кеңейту; — төзімділік нормаларына сәйкес келеді . Ғалымның этикалық кодексінде утилитарлық емес, жоғары зияткерлік құндылықтар атап өтіледі. Сондай-ақ, ғылыми адалдық, кең жұрттың танымалдығы, танымалдығы ғана емес, «жақсы атауды» сақтау мәселелеріне ерекше рөл беріледі. XX ғасырда жағдай біршама өзгерді-қатаң талаптар аз, ғылым «Бай»болды.Адамда биомедициналық зерттеулерді жүзеге асыруға байланысты туындайтын этикалық-құқықтық проблемаларды талдауға көшпес бұрын терминология мәселелеріне тоқтаған жөн. Халықаралық-құқықтық актілерде, ішкі құқық нормаларында, заң және медициналық әдебиетте біз зерттейтін құбылыстарды белгілеу үшін әр түрлі терминдер қолданылады.Дамудың әр кезеңінде ғылыми таным өзінің ұйымдастырылуын қиындатты және сараланды. Қазіргі уақытта ғылыми пәндердің төрт негізгі блогы — математика, жаратылыстану, техникалық және гуманитарлық ғылымдар ұсынылған ғылымның тәртіптік ұйымы құрылды. Олардың арасындағы күрделі интегративті байланыстары бар пәндердің дамыған жүйесі пайда болды, олар бұрын қалыптасқан ғылымдарға әсер ете бастады. Ғылыми пәндердің әрқайсысының өзіндік ішкі дифференциациясы және өзіндік негіздері бар-зерттелетін шындықтың өзіне тән көрінісі, зерттеу идеалдары мен нормаларының ерекшелігі және оған тән философиялық және дүниетанымдық негіздер.
Қазіргі этика Бұл адамгершілік, парыз, бақыт, ізгілік және адамның мінез-құлқындағы дұрыс не бұрыс нәрсе зерттелетін философиялық пән. Оны 17 ғасырдың басынан 19 ғасырдың аяғына дейін уақытша орналасқан әр түрлі философтар ұсынады.Қазіргі этикаға сілтеме жасағанда, бұл философиялық тұжырымдамалар тұрғысынан емес, уақыттық тұрғыдан қарастырылады, өйткені сол үш ғасырда көптеген философиялық теориялар жарыққа шықты.Кейбір маңызды ағымдар: Гоббстың материалисті, Юм эмпиризмі, Иммануил Кантпен деонтологиялық немесе кезекші этика, Бентам мен Миллмен утилитарлы және Ницшенің нигилисті.Алайда қазіргі этика шеңберінде моральдық сезім мектебінің бастамашысы Сафстсбери туралы да, интуициялық бағыттағы философтар туралы да айтпауға болмайды: Ральф Кудворт, Генри Мор және Самуэль Кларк, сондай-ақ Ричард Прайс, Томас Рейд және Генри Сидгвич.Голландиялық еврей философы Бенедикт де Спиноза мен Готфрид Вильгельм Лейбництің маңыздылығын да ескермеуге болмайды. Сонымен қатар, философиялық дамуы кейіннен үлкен зардап шеккен екі тұлғаны еске түсіру маңызды: француз Жан-Жак Руссо және неміс Георг Вильгельм Фридрих Гегель.74.Қазақстан ғылымы дамуының келешегі.Ғылым мен инновациялық технологияның дамуы – халықтың тұрмыс жағдайының жоғары деңгейге көтерілуімен тікелей байланысты әрі ел экономикасының дамуы және қоғамның тұрмыс жағдайының артуы тұрғысынан да стратегиялдық маңызы зор. Елімізде жүргізіп келе жатқан ғылым мен жаңа технологияны дамыту саясаты осы бағытта қолға алынып келеді. Нақты айтар болсақ, ІЖӨ-нің ғылымға бөлініп отырған 0,13 проценттік қаржы көлемін, Ел дамуының 2030 жылға дейінгі кезеңге арналған стратегиялық бағдарламасы бойынша, 2020 жылы 2%-ке жеткізу көзделіп отыр. Бұл – жоспарлы түрде кезең-кезеңмен жүзеге асатын шаруа. Елбасы Үкіметке алдағы 3 жыл ішінде жыл сайын қосымша кемінде 100 миллиард теңге қаражат бөле отырып, 5 жыл ішінде ғылым, білім, денсаулық сақтау салаларына барлық көздерден жұмсалатын қаражатты ІЖӨ-нің 10%-не дейін жеткізу керектігін тапсырды.
Жолдауда ел экономикасын көтеру мақсатында жасалған осындай маңызды қадамдардың бірі – индустрияландыру мәселесі. Тәуелсіздіктің алғашқы жылдарынан бері, Елбасы мемлекеттің индустрия саласын дамытуды әрдайым назарда ұстап келеді. Қазіргі уақытта қандай ел болса да, ғылым мен технология саласында қол жеткізген жетістіктерін жаңа технология арқылы (инновация) көрсете алады. Олардың жаңа табыстарын білім мен жаңа технология арқылы үнемі қуаттап, демеп отырса ғана әлем нарығында басымдыққа ие болады. Сөйтіп ел экономикасын күшейтіп-қуаттандыруға қол жеткізеді.Дамыған Батыс елдерінде мұны «Scientific support» («ғылыми демеу, қуаттау») деп атайды. Яғни, өндірісті ғылыми тұрғыдан демеу, ғылыми тұрғыдан сүйемелдеу деген сөз. Сатып алынған (трансферт) қандай да ең жаңа технология өнімі болса да, әрі кетсе 5 жылда ғылым мен технологияның тез дамуына байланысты тиімділік үстемдігінен айырылады. Сондықтан кез келген зауытты немесе фабриканы ғылыми тұрғыдан демеп сүйемелдеу арқылы өнімділігін жоғары деңгейде ұстап тұруға болады. Мысалы, АҚШ, Батыс Еуропа, Жапония, Оңтүстік Корея сияқты мемлекеттерде өңдеу, тауар шығару өндірісі осындай жүйеге негізделген. Ал керісінше, Оңтүстік-Шығыс Азия елдері ауылшаруашылық дақылдарынан жыл сайын 4-5 рет өнім алатынына қарамастан, кедейшілікте өмір кешуде. Себебі ол елдерде индустрия дамымаған, ал ол жағдай өз кезегінде жоғары техникалық білім мен ғылымның жетілмегендігіне байланысты орын алып отыр.Индустрияның кенжелеп артта қалуы, өз кезегінде, жоғары техникалық білім мен ғылымның кері кетуіне әкеліп соғуы мүмкін. Технология және оның негізін қалайтын білімнің өндіруші күш халіне келуі қазіргі кезеңнің басты айырмашылығы әрі басымдығы болып отыр. Сондықтан «Ғылымсыз даму (прогресс) болмайды» – деген аксиоманы әрдайым естен шығармаған жөн.Елімізде ғылым арқылы ең соңғы жетілдірілген технологияның берік тұғырын қалыптастырып, қарқындап дамуға жан-жақты алғышарттар жеткілікті. Соның бірі және бірегейі ретінде Қазақстанның Еуропа мен Азия арасындағы «Алтын көпір» болу мүмкіндігін атап өткенді жөн көреміз.
75.Ф.Ницше философиясындағы «Асқан адам».Адам және оның әлемдегі-болмысы: экзистенциализм.«Аса күті адам» идеясын алғаш кім көтерді? Бұл өткен ғасырда өз тамыры бар сұрақ екенін көрсетеді. Аңызға айналған «Алтын ғасырда» аса күшті адамдардың құдайлар мен адамдарға өздерін әлсіз және лайықсыз деп санайтын адамдар арасындағы қарым-қатынас. Кейінірек, «аса күшті адам» тұжырымдамасы дінмен тығыз байланысты болды және барлық діндерде Мәсіх туралы ұғым бар, оның рөлі адамдарды құтқару және Құдай алдында шапаулар жасау болып табылады. Буддизмде аса күшті адам тіпті Құдайдың идеясын ауыстырады. Сол күндердегі «аса күшті адам» бейнесі қарапайым адамдармен ешқандай байланысы болмады. Адам өзін өзі жұмыс істей отырып, өз күштерін дамыта алатындығын сезе алмады, бірақ уақыт өте келе біз осы қасиеттерді нақты адамдарға беру мысалын көріп отырмыз. Осылайша, ежелгі тарихта Ұлы Александр Ұлы деп танылды, содан кейін Юлий Цезарь. Ренессанс кезінде бұл кескін егемендіктің, абсолютті биліктің иесі Н.Макиавеллидің сипаттағанымен және неміс романтикасымен байланысты болды, «аса күшті адам» қарапайым адамның заңына бағынбайтын гений. 19-шы ғасырда Наполеон көптеген адамдар үшін маңызды көрсеткіш болды. Фридрих Ницшедің аса күшті адамға жақындайды. Сол кезде еуропалық философия ер адамның ішкі әлемін зерттеуге шақыруды жиі көрсетеді, бірақ Ницше бұл бағыттағы шынайы серпіліс жасайды, бұл адамға айналу қабілетінің арқасында танылады: жеңу. Адамды жеңу үшін не істедіңіз? «Қысқасы, Ницшедегі аса күшті адам идеясы адам өзінің тұжырымдамасында көпірі болып табылады және бұл көпірді жануарлар принципін өз бетімен басып, еркіндік атмосферасына қарай жылжыту арқылы жеңуге болады. Ницшедің айтуы бойынша, адам жануарлар мен аса күшті адам арасындағы созылған арқа ретінде қызмет етеді және тек осы жолдың соңында жоғалған мағынасын қалпына келтіре алады. Ницшедегі ілімдер туралы