Сукупнасць пералічаных метадаў дазваляе атрымліваць поўную і падрабязную інфармацыю аб любым з зноў адкрываюцца ці ўжо адкрытых мікраарганізмаў і знаходзіць ім правільнае прымяненне.
Этапы мікрабіялогіі, якія яна прайшла ў сваім станаўленні як навука, не заўсёды ўключалі такі шчодры і дакладны набор метадаў. Аднак характэрна, што самым дзейсным у любыя часы з'яўляецца метад эксперыментальны, менавіта ён паслужыў асновай для назапашвання ведаў і ўменняў у працы з мікрасвету.
Адзін з найбольш важных і значных менавіта для чалавечага здароўя раздзелаў мікрабіялогіі з'яўляецца медыцынская мікрабіялогія. Прадметам яе вывучэння сталі вірусы і патагенныя бактэрыі, якія выклікаюць цяжкія захворванні. Таму перад медыкамі-мікрабіёлагамі стаіць задача: выявіць патагенны арганізм, культываваць яго чыстую лінію, вывучыць асаблівасці жыццядзейнасці і прычыны, па якіх наносіцца шкоду арганізму чалавека, і знайсці сродак для ліквідацыі дадзенага дзеяння.
Пасля таго як чыстая культура патагеннага арганізма будзе атрымана, неабходна правесці старанны малекулярна-біялагічны аналіз. На аснове вынікаў правесці выпрабаванне ўстойлівасці арганізмаў да антыбіётыкаў, выявіць шляху распаўсюджвання захворвання і выбраць найбольш эфектыўны метад лячэння супраць дадзенага мікраарганізма.
Менавіта медыцынская мікрабіялогія, у тым ліку ветэрынарная, дапамагла вырашыць шэраг надзённых праблем чалавецтва: створаны вакцыны супраць сібірскай язвы, шаленства, рожы непарнокопытных, воспы авечак, анаэробных інфекцый, тулярэміі і паратыфу, стала магчымым пазбаўленне ад чумы і парапневмонии і гэтак далей.
Асновы мікрабіялогіі, санітарыі і гігіены цесна ўзаемазвязаны паміж сабой і наогул адзіныя. Бо патагенныя арганізмы здольныя распаўсюджвацца значна хутчэй і ў большым аб'ёме, калі ўмовы санітарыі і гігіены пакідаюць жадаць лепшага. І ў першую чаргу гэта знаходзіць адлюстраванне ў харчовай прамысловасці, пры масавых вытворчасцях прадуктаў харчавання.
Сучасныя дадзеныя аб марфалогіі і фізіялогіі мікраарганізмаў, біяхімічных працэсах, выкліканых імі, а таксама ўплыў экалагічных фактараў на мікрафлору, якая развіваецца ў прадуктах харчавання пры транспартаванні, захоўванні, рэалізацыі і перапрацоўцы сыравіны, дазваляюць пазбегнуць шматлікіх праблем. Ролю мікраарганізмаў у працэсе фарміравання і змены якасці харчовых прадуктаў і ўзнікнення шэрагу захворванняў, выкліканых патагеннымі і ўмоўна-патагеннымі відамі, вельмі значная, і таму задачай харчовай мікрабіялогіі, санітарыі і гігіены з'яўляецца гэтую ролю выявіць і павярнуць на шчасце чалавека.
Таксама харчовая мікрабіялогія культывуе бактэрыі, здольныя ператвараць з нафты вавёркі, выкарыстоўвае мікраарганізмы для раскладання харчовых прадуктаў, для апрацоўкі многіх тавараў харчавання. Працэсы закісання на аснове малочна-кіслых і алейна-кіслых бактэрый даюць чалавецтву мноства неабходных прадуктаў.
Зусім асобная і вельмі вялікая група мікраарганізмаў, якая на сённяшні дзень з'яўляецца самай малавывучанай - гэта вірусы. Мікрабіялогія і вірусалогія - дзве цесна ўзаемазвязаныя катэгорыі мікрабіялагічнай навукі, якія вывучаюць патагенныя бактэрыі і вірусы, здольныя нанесці цяжкі шкоду здароўю жывых арганізмаў.
Вірусалогія частка вельмі шырокая і вельмі складаная, таму заслугоўвае асобнага вывучэння.
Вірусы ўяўляюць сабой часцінкі памерам ад 10 да 400 нм. Форму і структуру вірыёнаў — вірусных часцінак атрымалася вывучыць толькі пасля вынаходства электроннага мікраскопа. Вірыёны некаторых вірусаў нагадваюць палачкі ці ніці. У іншых вірусаў яны маюць выгляд правільных шматграннікаў або блізкія па форме да шара.
Асноўнымі кампанентамі віруса з’яўляюцца нуклеінавая кіслата і бялковая абалонка вакол яе — капсід. У залежнасці ад віду вірусаў капсіды могуць складацца з аднаго ці некалькіх тыпаў бялковых малекул — капсамераў. Размяшчэнне гэтых малекул строга ўпарадкавана, што вызначае форму і тып сіметрыі капсіда. Капсамеры многіх вірусаў знаходзяцца ў цесным узаемадзеянні не толькі адзін з адным, але і са змешчанымі ўнутры капсіда малекуламі нуклеінавай кіслаты. У адных вірусаў унутры капсіда знаходзіцца ДНК, у другіх — РНК. Гэта геном (генетычны аппарат) віруса. У залежнасці ад тыпу нуклеінавай кіслаты вірусы падзяляюць на ДНК-змяшчальныя і РНК-змяшчальныя. Пры гэтым малекулы ДНК (або РНК) у розных відаў вірусаў могуць быць адналанцуговымі ці двухланцуговымі. Колькасць малекул нуклеінавых кіслот у саставе геному вірусаў вар’іруе ад адной да некалькіх.
Вірыёны, якія прадстаўлены толькі генетычным апаратам і капсідам, называюць простымі. У складаных вірыёнаў над капсідам ёсць суперкапсід — абалонка з ліпідаў і бялкоў.
Гэтыя раней нябачныя ўзбуджальнікі ў большасці выпадкаў атрымлівалі назву па выклікаемай імі хваробе: вірус тытунёвай мазаікі, вірус мазаікі каровінага гароху, вірус яшчуру буйной рагатай жывёлы, вірус гепатыту, вірус грыпу, вірус герпесу і г. Д. Але пасля таго як вірусы атрымалася разгледзець, іх форма і будова былі адлюстраваны ў назве іх сямействаў. Напрыклад, каранавірусы атрымалі назву з прычыны асаблівых выступаў на іх паверхні, што нагадаюць зубцы кароны; каліцывіусы названы так з прычыны чашападобнай формы (ад лац. Calix — чаша), тогавірусы — ад лац. Toga — мантыя, плашч.
Мікрабіялогія — навука пра мікраарганізмы: бактэрыі, архебактэрыі, мікраскапічныя грыбы і водарасці, часта гэты спіс дапаўняецца найпростымі і вірусамі. Вывучае марфалогію, фізіялогію, біяхімію, генетыку, экалогію, філагенію мікраарганізмаў, іх пашырэнне, ролю ў прыродзе (у кругазвароце рэчываў, забруджванні і ачыстцы навакольнага асяроддзя, глебаўтвваральных, геахімічных і іншых працэсах), у жыцці і дзейнасці чалавека (у развіцці хвароб чалавека, жывёл і раслін, страваванні, тэхналагічных працэсах сельскагаспадарчай і прамысловай вытворчасці, утылізацыі адходаў і інш.). Распрацоўвае метады выкарыстання карысных мікробаў і барацьбы са шкоднымі (дыягностыкі, лячэння і прафілактыкі інфекцыйных хвароб, санітарнай ацэнкі і ачысткі асяроддзя і інш.).
Мікрабіялогія цесна звязана з альгалогіяй, протазаалогіяй, мікалогіяй, фітапаталогіяй, імуналогіяй, цыталогіяй, малекулярнай біялогіяй, генетыкай, біяхіміяй, эпідэміялогіяй, біятэхналогіяй і інш. Мае важнае значэнне для медыцыны, ветэрынарыі, сельскай гаспадаркі, мікрабіялагічнай, харчовай прамысловасці і інш.
Узнікненне апісальнай мікрабіялогіі звязана з пачаткам назіранняў і апісання мікробаў (А. Левенгук, 1683), фарміраванне мікрабіялогіі як навукі (2-я пал. 19 ст.) — з устанаўленнем мікробнай прыроды браджэння, гніення, інфекцыйных хвароб (Л. Пастэр), з распрацоўкай методыкі атрымання чыстых культур мікраарганізмаў і крытэрыяў выяўлення ўзбуджальнікаў хвароб (Р. Кох).
Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш.. — Мн.: БелЭн, 2001. — Т. 12: Палікрат — Праметэй. — 576 с.
Белоусова, Р. В. Ветеринарная вирусология. — КолосС, 2007. — 448 с.
Гусев, М. В., Минеева Л. А. Микробиология. — 9-е изд., стер. — М.: Издательский центр «Академия», 2010. — 464 с.
Лысак, В. В. Микробиология: учеб. пособие. — Минск: БГУ, 2007. — 426 с.
Скороходов, Л. Я. Как развивалась микробиология. — М.: Медицина, 1965. — 50 с.