Усе шляхецкія сядзШы і рэзідэнцыі, якія сталі аб'ектамі археалагічнага выву- чэння, маюць розную ступень захаванасці збудаванняу і культурнага ландшафта. На жаль, не адзін з аб'ектау не захавауся у першапачатковым выглядзе. Апроч таго, шэраг тэхнагенных, урбаністычных і псторыка-культурных фактарау пауплывалі на істотнае змяненне не толькі знешняга выгляду, але іх культур- нага і прыроднага ландшафту.
Напрыклад, цалкам разбурана за- ходняя частка пляцоукі ружанскай рэздонцып Сапегау, што прывяло да поунага знішчэння заходняга корпуса рэздонцып і культурных пластоу, якія да яго далучаліся. Практычна усю тэ- рыторыю Воучынскай рэзідэнцыі Чартарыйсшх сёння “паглынуу” ма- шынны двор калгаса, жывёлагадоучыя збудаванні, прыватная забудова. Ус- ходнюю частку рэзвдэнцый Нямцэвшау у Скоках займае будынак і двор сярэд- няй школы. Тэррыторыя сядзібы Ордау у Bарацэвічах і Дастаеускіх у Дастоева узарана. Толькі некаторыя сядзібы маюць сляды аутэнтыш дзякуючы часткова захаваным паркавым зонам (напрыклад, Манькавічы, Закозель, Скокі, Карчова і інш.).
Пры даследаванні сядзШных комплексау неабходна улічваць першапа- чатковую і сучасную лакалгацыю помніка: па-за населеным пунктам (Дастоева, Варацвшы, Мерачоушчына, Косава); у на- селеным пункце (ружаны, Скокі, воучын, Закозель, Карчова, Манькавшы). Аднак тапаграфічная сітуацыя магла змяніцца. Сядзіба, якая была некалі на ускрайку на- селенага пункта, сёння можа апынуцца у яго сярэдзше (напрыклад, Воучынская рэзвдэнцыя). Усе гэтыя тапаграфічныя і ландшафтныя змены у комплексе з іншьімі антрапагеннымі фактарамі уплываюць на змены функцыянальнага прызначэн- ня і захавання сядзібных збудаванняу, фарміраванне культурных пластоу і рэча- вага матэрыялу у ім.
Напрыклад, у памяшканнях Ружан- скай рэзідэнцыі у розныя перыяды функцыянавай вытворчыя і складавыя памяшканні [9, с. 3-5], збудаванні Скокаускай рэзідэнцыі былі адапта- ваны пад школу і дзіцячы летнік [10, с. 279], палац Пулоускіх, які панёс страты у часы Першай сусветнай вайны, у 30-я гг. XX ст. быу аддадзены пад патрэбы староства Косаускага павета [2, с. 398], у за- хаванай частцы панскага дома у Закозелі сёння размешчаны жылыя памяшканні [1, с. 118].
Кардынальна іншая спуацыя назіралася на помніках у Варацэвшах, Дастоеве, Мерачоушчыне. Амаль усе збудаванні гэтых сядзіб былі разбура- ны цалкам. падмуркі панскіх дамоу у Bарацэвічах, Мерачоушчыне, Завоссі на час раскопак слаба візуальна фіксаваліся археолагамі.
Унікальним прыкладам поунага знішчэння сядзібнага комплексу з'яуляецца Дастоева у Іванаускім р-не. Ад некалі значнага архггэктурнага комплексу засталася толькі горка камянёу, якія мясцовыя краязнауцы інтэрпрэтуюць як рэштк1 падвала, і невялікі ставок ад ранейшай воднай сістэмы. На дадзе- ным помніку рэштк1 збудаванняу былі зафіксаванш у выглядзе часткова заха- ваных каменна-цагляных падмуркау і фрагментау драуляных канструкцый. Не- каторыя рэштк1 збудаванняу прасочваюц- ца толькі як мацерыковыя ямы [11].
Усе адзначаныя вышэй факта- ры пауплшвалі на захаванасць культурных пластоу. Натуральна, яны маюць пашкоджанні у выніку “паглы- нання” тэрыторый сядзібы больш познімі збудаваннямі у выніку разрастання насе- ленага пункта альбо адаптацыі тэрыторыі пад гаспадарчыя і вытворчыя патрэбы.
Адаптацыя будынка і тэрыторыі Скокаускай рэзідэнцыі пад школу прывя- ла да сур'ёзнага пашкоджання культурных пластоу у вышку пракладкі камушкацыйных траншэй. Акрамя таго, культурны пласт быу значна пашкоджанні карнявой сістэмай па- саджаных дрэу [1, с. 64-68]. Дарэчы, мэта- вая лесапасадка другой паловы XX ст. значна пашкодзіла культурныя пласты і рэшти збудаванняу па усёй тэрыторыі рэзадэнцып Пуслоускіх у Косаве.
Аднак ёсць асаблівая сггуацыя, калі рэ- канструкцыя сядзібнага комплексу спрыя- ла захаванню культурных пластоу больш ранняга часу. Так, у Ружанскай рэзадэнцып штучная змена ландшафту (падсыпка і вырауноуванне пляцоукі) пад будауніцтва 70-х гг. ХУШ ст. у адпаведнасці з праек- там Я.С. Бэкера прывяла да своеасаблівай кансервацып ранейшых пластоу і канструк- цый першапачатковай рэзадэнцый Сапегау XVII ст. [1, с. 61].
У пэуным сэнсе станоучую сиуацыю для археалогіі можна адзначыць у Дасто- еве, дзе, нягледзячы на узворванне усёй тэрыторый сядзібы, культурныя пласты на глыб™ ад 20 см захаваліся у адносна добрым стане. Гэта дазваляе успрымаць помнік як “не забруджаны” пазнейшымі уздзеяннямі з боку чалавека і прыроды, а значыць, ён становіцца унікальним і перспектыуным для шырокамаштабных даследаванняу [11].
рэчавы матэрыял, які знойдзе- ны у культурных адкладах сядзШных комплексау, разнастайны па сваім функ- цыянальным прызначэнні і захаванасці. Па функцыянальным прызначэнні яго можна падзяліць на катэгорыі.
1. Асноуныя канструктыуныя элементы збудаванняу: цэгла, дахоука, лагі, апоры, перакрыцці і г. д.
2. Элементы унутранага архизктур- нага інтэр,еру: тлястры, дэкаратыуныя ка- лоны, печкі, камінні і г. д.
3. Элементы унутранага ішзр'еру: мэбля і яе дэталц асвятляльныя прыбо- ры, рухомыя дэкаратыуныя элементы (карціны, статуэтку мазаіка і г. д.).
4. Бытавыя рэчы, гаспадарчага, ваен- нага і сакральнага прызначэння.
Па ступені захаванасці археалагічны матэрыял можна падзяліць на наступныя групы: цэлыя рэчы, фрагменты, сляды (дэфармаваныя рэчы, адбіткі, меткі) [8, с. 92-93].
Пасля вывучэння марфалагічньїх асаблівасцей рэчавага матэрыялу, яго тэхналогй і функцыянальнага прызна- чэння, а таксама археалагічнага кан- тэксту даследчикі выходзяць на больш високі узровень - узровень псторыка- культурнай інтэрпрэтацыі. У выніку вучоны праходзіць некалькі этапау: дэ- шыфруе мову рэчау (комплексау) і іх культурнае значэнне, а затым суадносіць са старажытнымі ідэямі, гістарычнымі падзеямі і правдсамі [8, с. 77-78].
Асобным блокамвыдзелш спецыфічную катэгорыю крыніц - на- вуковыя справаздачы па вышках археалапчных раскопак. Па сваіх ха- рактарыстыках іх можна аднесці да катэгорый камбінаваных. Але адначасова яны з'яуляюцца пэуным “увасабленнем” археалагічнага помніка, што дазваляе разглядаць іх як археалапчныя крыніцы. Cпецыфіка гэтых крыніц заключаецца у тым, што яны з'яуляюцца наборам рэ- альных дакументау (тэкстау, чарцяжоу, планау, малюнкау, фотаздымкау і г. д.), якія адлюстроуваюць шырок1 спектр спецыялізаваных мерапрыемств на кан- крэтных архітэктурна-археалагічных помніках. У іх кадзіруецца атрыманая шфармацыя і на паперу праецыруец- ца аб'ектыуны стан помніка. Такім чы- нам, калі даследчык працуе з дадзенай крыніцай, то ён можа віртуальна, але дастаткова аб'ектыуна, успрыняць ма- тэрыяльныя аб'екты праз абстрактныя і візуальния вобразы, а таксама тэкставы матэрыял.
Навуковыя справаздачы аб вышках археалапчных даследаванняу шляхецкіх сядзШных і рэзідэнцыянальных комплексау знаходзяцца у фондах Цэн- тральнага навуковага архіва 1нстытута
гісторыі НАНБ (Фонд археалагічнай навуковай дакументацыі). Структура палявой археалагічнай дакументацні прадугледжвае наяунасць:кароткай гістарычнай даведкі пра аб'ект вывучэння; дэталёвага апісання усіх этапау палявых даследаванняу; апісання знойдзеных археалагічных комплексау і рэчавага матэрыялу; калекцыйнага вопісу знойдзенага матэрыялу; планау; чарцяжоу; замалёвак; фотаматэрыялау; дакументальнага пацвярджэння вышкау лабараторных даследаванняу і месца за- хавання археалагічнай калекцыг Усе гэтыя матэрыялы, якія змяшчаюць ад- паведную тэкставую аснову і набор спецыялізаванай палявой дакументацні, становяцца не толькі інфарматыунай, але і метадычнай базай. Змест, вопыт і дасягненні археолагау-папярэднікау аба- вязкова павшны выкарыстоувацца у актуальных і наступных палявых даследа- ваннях.
Пры правядзенні аутарам археалапчных даследаванняу у Ружанах і Косаве улічваліся вынікі папярэдніх даследаванняу [12; 13; 14; 15]. Браліся пад увагу: змена тапаграфіі, культур- нага і прыроднага ландшафту за пра- межак часу паміж даследаваннямі; раз- мяшчэнне раней закладзеных шурфоу і раскопау; нівелірныя адзнакі; магутнасць і структура зафшсаваных культурных пластоу; захаванасць, будаунічая тэхніка і канструктыуныя элементы выяуленых канструкцый і аб'ектау; сабраны рэча- вы матэрыял; інтэрпрэтацыі і датаванне папярэдшх даследчыкау.
Аднак падчас выкарыстання вынікау папярэдніх даследаванняу неабходна улічваць: час іх правядзення; даступную на той час тэхншную базу; маштабы і ме- тодыку праведзеных прац; прафесіяналізм і суб'егаьівізм папярэднікау.
Адзначым і праблему, якая існуе ад- носна захаванасці вынікау археалапчных даследаванняу пачатку 90-х гг. XX ст. на помніках Новага часу. Гэта звяза- на з трансфармацыяй і рэарганізацыяй праектна-рэстаурацыйных устаноу, якія замаулялі такія даследаванні. У выніку мела месца бльгганіна у перадачы і захаванні архіуньх фондау гэтых устаноу [1, с. 14, 129].
Такім чынам, падчас археалагічнага вывучэння шляхецкіх сядзіб і рэзвдэнцый Новага часу даследчык ак- цэнтуе увагу на матэрыяльных аб'ектах (археалагічных крыніцах), вывучэнне якіх спецыялізаванымі метадамі дае нам магчымасць фарміраваць гістарычныя факты. Да такіх аб'ектау мы залічваем:
1) штучныя ландшафтныя змены на тэрыторый самой сядзібы (рэзідэнцыі) і на прылеглым абшары (равы, валы, каналы, дарожныя насыпы і г. д.);
2) збудаванні, якія захаваліся і уваходзілі у сядзібны комплекс (рэзщэнцыянальны ансамбль);
3) культурны пласт з усімі элементам яго фарміравання (канструкцыі і збудаванні, захаваныя над і пад зямлёй);
4) артэфакты (рэчавы матэры- ял), знойдзеныя падчас археалагічных даследаванняу культурнага пласта, комплексау і збудаванняу.
У выніку вывучэння дадзеных археалагічных крыніц даследчык імкнецца максімальна атрымаць наступную інфармацыю пра:гісторыю
будауніцтва архизктурнага комплексу (ансамбля) і асобных яго аб'ектау; этапы рэканструкцыц рэстаурацыц рамонту, разбурэння помніка; будаушчыя матэ- рыялы і тэхнікі, якія выкарыстоувалшя падчас будауніцтва і рамонту на дадзеным помніку; методыку і тэхшку узвядзення земляных канструкцый, якія уваходзілі у планіровачную структуру сядзШы (рэзідэнцыі); спецыфіку планіровачнай структуры цэлага комплексу і яго складальнікау; планіроуку і інтэр'ер асобных будынкау комплексу; гаспадароу рэзідэнцыі у розныя перыя- ды гісторыі; значныя пстарычныя падзеі, якія адбыліся у розныя перыяды гісторыі функцыянавання вывучаемага аб'екта; узровень і спецыфіку развіцця матэры- яльнай культуры на помніку і у дадзеным рэгіёне, яго рамесны, вытворчы, гандлё- вы і эканамшны патэнцыял, спецыфіку гаспадарчай дзейнасці, а таксама пра асаблівасці выкарыстання асобных катэ- горый артэфактау жьіхарамі сядзібы і на- ваколля.
Заключэнне
Шырокі спектр чакаемых вышкау даследавання не азначае дамінавання археалапчных крыніц над іншымі. Ар- хеолагам не заусёды удаецца дасяг- нуць пастауленых мэт і задач у вышку няправільна абранай методыш палявых даследаванняу, дрэннай захаванасці, неінфармагаунасці альбо адсутнасці са- мога археалагічнага матэрыялу, які не- абходны для паунацэннай рэканструкцыі і штэрпрэтацыг Акрамя таго, існуюць фактары, якія перашкаджаюць пошуку і вывучэнню неабходных археалагічных крыніц: адсутнасць фінансавання, часу, працоунай сілы, абсталявання, усяго таго, што перашкаджае правядзенню шырока- маштабнага, комплекснага, а галоунае - якаснага вывучэння сядзібнага альбо рэзщэнцыянальнага комплексу.
Даследчыку неабходна улічваць най- важнейшае: археалагічныя крынщы здоль- ныя даць максімальную інфармацыю пра вывучаемы аб'ект толькі у комплексе з шшым катэгорыямі і відамі пстарычных крыніц.
Спіс выкарыстаных крьінщ
1. Башков, А А Шляхетские резиденции Брестчины в свете археологических исследований: Ружаны, Скоки, Коссово, Закозель : монография / А. А. Башков ; М-во образования Респ. Беларусь, Брест. гос. ун-т им. А. С. Пушкина. - Брест : БрГУ, 2017. - С. 62
2. Пазняк, 3. С. Рэха дауняга часу : кн. для вучняу / З. С. Пазняк. - Мінск : Нар. асвета, 1985. - 111 с.
3. мілінкевіч, а. Воучынская псторыя / А. Мілінкевіч. - Гродна, 2004. - 77 с.
4. шаблюк, Б. у. Сельскія паселшчы
Верхняга Панямоння:XIV-
XVIII стст. / В. У. Шаблюк ; пад рэд. Я. I. Звяругь - Мшск : Беларус. навука, 1996. - 199 с.
5. Заяц, Ю. А. Работы на реставрируемых и реконструируемых объектах Минска (Лошицкий парк, Ло- шицкий усадебный дом, Замчище) / Ю. А. Заяц // Матэрыялы па археалогп Беларусі. - Мшск : Беларус. навука, 2013. - Вып. 24. - 384 с.
6. Собаль, В. Археолага-архьгэктурныя
даследаванш сядзйы Н. Орды / В. Со- баль //Пстарычна-археалагины
зборнж. - Мшск : 1н-т псторьп НАН Беларусі, 2005. - № 20. - С. 255-257.
7. Мартынов, А И. Методы археологического исследования : учеб. пособие для студентов вузов / А. И. Мартынов, Я. А. Шер. - М. : Высшая школа, 1998. - С. 18.
8. Клейн, Л. С. Археологические источники : учебное пособие / Л. С. Клейн. - Л. : изд-во Ленинградского университета, 1978. - С. 62.
9. Здановт, Н. I. Архьгэктурна-археа- лапчныя доследы вежы XVI ст. палаца Сапегау у мястэчку Ружаны летам 1992 г. / Н. I. Зданови // ЦНА НАН Беларусь - ФАНД. Воп. 1. Спр. 1446. - 39 с.
10. Гладышчук, А А Нямцэвиы. Сапрауд- ныя псторыь псторыка-дакуменлальны нарыс / А. А. Гладышчук. - Мшск : ЛьМ, 2009. - 288 с.
11. Башков, А А Родовая усадьба Достоевских в свете археологических исследований / А. А. Башков,
B. Ю. Пилипович, И. М. Мороз // Матэрыялы па археалогп Беларусь Вынш даследаванняу першабыт- ных і сярэдневяковых помнжау на тэрыторыі Беларусі (да 120-годдзя з дня нараджэння А. М. Ляуданскага) / навук. рэд.: В. I. Кошман. - Вып. 26. - Мшск : Беларуская навука, 2015. -
C. 115-123
12. Калнин, В. Историко-архивные и библиографические изыскания по южному корпусу / В. Калнин // Архив проектной документации ОАО “Брестреставрация- проект”. - Минск, 1990. - 35 с. С. 3-5
13. Трусау, А. Справаздача аб архьгэктурна- археалагиных даследаваннях у маі -
чэрвеш і ліпені - жніуні 1990 г. / А. Трусау, Н. Здановіч, М. Угрьіновіч // Архив проектной документации ОАО “Брестреставрацияпроект”. Шифр 2-89. Инв. № 38. - Минск, 1991. - 130 с.