Мазмұны

Кіріспе.......................................................................................................................3

1. Жалпы мәліметтер және жіктелуі................................................................4

2. Тежегіштер.....................................................................................................5

3. Тоқтатқыштар................................................................................................6

Қорытынды..............................................................................................................8

Пайдаланылған әдебиеттер тізімі..........................................................................9

Кіріспе

Көтеру-тасымалдау машиналары көтеріп-тасымалдау, тиеп түсіру, құрылыс-монтаж жұмыстарында жəне өндірісті механизацияландыру мен автоматтандырудың аса тиімді жабдығы ретінде халық шаруашылығының əртүрлі саласында, соның ішінде өнеркəсіпте, құрылыста, көлікте, тау-кен, металлургия, машинажасау салаларында кеңінен таралған. Осы салалардың барлығында жалпы қолданыстағы көтеру-тасымалдау машиналарының көп түрлері пайдаланылады. Олар тасымалданатын жүктердің түрлері мен жалпы қасиеттерінің ерекшеліктерімен сипатталады, сонымен қатар өндірістің кез келген саласында тасымалданатын жүктердің тасымалдау траекториясы мен геометриялық формасына байланысты қабылданады. Ондай машиналарды қолдану ауыр қол жұмыстарын жеңілдетеді, еңбек өнімділігін арттыруға мүмкіндік береді. Осыған орай өнеркəсіпте жəне халық шаруашылығының басқа салаларында қолданып жүрген көтеру-тасымалдау техникасының құрылымын жетілдіріп, өнімділігін көбейтіп қана қоймай, техника-экономикалық параметрлері тиімді болатын, жаңа жобадағы машина өндірісін ұйымдастыру қажет.

Заманауи көтеру-тасымалдау машиналар өндірісін ұйымдастыруда жеке блокты бөліктер мен жаңа конструкцияларды жасауды біріздендіруге негізделеді, демек машинажасау мен оларды пайдалану кезінде сапаны жоғарылатуға жəне ең жоғары техникаэко номикалық тиімділігін алуға мүмкіндік туындайды. Блоктық конструк ция қағидасымен жасап шығарылатын машинаның жеке бөліктері мен тетіктерін максимальді түрде біріздендіру мақсаты, өндіріс сериялығын жоғарылатуға, құрастырылып біткен күйде сол бөліктерді өзара бір-бірімен тез ажыратылып қосыла тын элементтерімен жабдықталады. Блоктық конструкцияда жөн деуді қажет ететін бөлікті машинадан тез ажыратып алу əдісі қарастырылған. Машинаның əмбебаптылығын арттыруға да көп көңіл бөлінеді. Бұл өндірістің ірі сериялық өндірістегі сапасы мен өнімділігін арттыруға көп əсер етеді.

1. Жалпы мәліметтер және жіктелуі

Жүккөтергіш машиналардың жұмысы өндірістік алаңдар үстімен жүкті көтеру жəне тасымалдау жұмыстарымен байланысты, сол себепті көтерілген кездегі жүкті берік ұстап тұру қажеттілігі туындайды жəне қажетті уақытында машиналар дер кезінде тоқтатылады. Бұл мақсатта тежегіш қондырғылары деп аталатын үлкен механизм топтары қызмет атқарады.

Механизмдердің тежелуі тежегіш қондырғыларының, сондай-ақ электрлік тежегіш көмегімен іске асырылады.

Жүктің бірқалыпты түсірілуі мен қозғалыс жылдамдығының азаюын тоқтатқанға дейін электрлік жолмен іске асыру тиімді. Тежеуді электрқозғалтқышын – генератор режиміне ауыстыру арқылы (ток көзін кері қосумен) орындайды. Бірақ оның тыныштық жағдайда сыртқы күштің əсерінен (ауырлық күші, салмағы, желден, жүктің теңселу күшінен) пайда болған қозғалысты ұстап тұруына механикалық тежегіш қондырғыларын қолдануды талап етіледі; қозғалыстың сенімділігі мен тежеудің беріктілігі; аз уақытта тежелуін міндетті түрде талап етіледі.

Сондықтан екі тежеу үрдісін біріктіріп қолданған өте тиімді: жүріп келе жатқан механизмді электрқозғалтқышымен жылдамдығын азайтып, сонан соң, механикалық тежегішпен тоқтатып, орнында қозғалтпай ұстап тұру қажет.

Тежегіш қондырғыларын төмендегі белгілері бойынша топтастыруға болады:

1) міндеті бойынша: қозғалмайтын (тоқтаған) жағдайында механизмдерді орнында ұстап тұру үшін қызмет ететін қондырғылар; қозғалған жағдайда қажетті кезде механизмдерді тоқтату ретінде қызмет ететін қондырғылар, сондай-ақ оның тоқтау жылдамдығын реттеуге арналған қондырғылар;

2) механизмдердің əрекет ету қағидалары бойынша: фрикционды ілініске, электрмагнитіне негізделген.

Тежелу барысындағы төмен түсірілетін жүктердің потенциалды энергиясы мен қозғалатын массаның кинетикалық энергиялары үйкеліс арқасында жылуға, тежегіш бөлшектерінің серпімді деформацияларының потенциалды энергияларына айналып, тежегіш механизмдерін қажалып тозуға əкеліп соғады (иінтіректер, сырық тар, біліктер) ауыстырылады.

Мемлекеттік қалалық техникалық бақылау комитетінің талабы бойынша барлық жүк көтеру машиналарына тоқтаулар мен сенімді тежегіштер қойылуға міндетті, тек қана қол жетегімен жұмыс жасайтын құрылғыны жүргізу жəне бұру механизмдеріне жəне олардың жүру жылдамдығы 0,5 м/с аспағанда сонымен қатар ғимараттың ішінде жербетіне орналасқан жағдайда. Жүк көтеру машиналарына орнатылған тежеулерге міндетті түрде келесідей талаптар қойылады: беріктілігі мен сенімді жұмыс жасауы; тежеу моментін бірқалыпты жүргізу; тежеу кезінде динами калық күштерді мүмкіндігінше азайту, 1-суретте көрсетілгендей шоқты ғы биік тежеу – графигін болдырмау; пайдалану үрдісін жақ сарту жəне көлем мөлшерін азайту.

1-сурет. Тежегіш қондырғыларының сипаттамалары:

1-электромагнитті тежегіш; 2-тежегіш генераторы

2. Тежегіштер

Жүккөтергіш немесе көлік машиналарының қозғалысына кедергі тудырушы қозғалыссыз жағдайында жүкті ұстап тұруына мүмкіндік беруші, жүкті түсіру жылдамдығын реттеуші қондырғыны тежегіш деп атайды. Осы əмбебаптылығы тежегіш түрлерінің көбеюіне мұқтаж етті: стопорлы, төмен түсіргіш жəне құрастырылған; соңғылары бір уақытта түсіру жылдамдығын реттеу жəне жүкті тоқтату үшін қызмет етеді.

Тежегішті төмендегі белгілері бойынша топтастыруға болады: жұмыс бөліктерінің құрылымдары бойынша: радиальдік, радиальді басуымен (ленталы, қалыпты жəне осьтік басуымен дискілі, конусты; тұйықтаушы күші əсері бойынша: серіппелі, жүктік, бұрандалы, гидравликалық, электрмагниттік; жұмыс сипаттамасы бойынша: нормалды-жабылған; нормалды-ажыратылған, ашылған күйде (механизмді тоқтату үшін оператормен тұйықталады); жабылғаны (механизм жұмысының қосылу кезінде ғана ажыратылады); бір жақты жəне екі жақтылық қозғалыс (бір немесе екі жағына бұрайтын кезіндегі білікті тежейді); қозғалу, əрекет ету қағидасы бойынша: автоматты (электрмагнитті, электргидравликалық немесе электрмеханикалық жетектерімен) жəне басқарылымды (педаль немесе басқару тұтқаларының көмегімен.

Механизмнің ең жылдам айналатын білігі тежегіш қондырғыларының орналастыру орны болып табылады, себебі сол білікте бұрау моменті аз, сондықтан тежеу жылдам жəне жеңіл орындалады. Орнатылатын тежегіштің көлемі мен тоқтату моменті аз, демек ең тиімді болады.

Тежегіш моментінің толық шамасына сəйкес тежегіштердің есебін жүргізеді Т₁ . Тежегіш моментін анықтау үшін бəрі белгілі болу керек: жұмыс сипаттамасы; механизм жұмысының кестесі мен механизмнің құрылмалы жəне есептік мəліметтері (тасымалданушы жүктің ауырлық салмағының күші жəне механизмнің жеке элементтері) айналыстағы – механизм элементтерінің инерция мо менті, қозғалыс жылдамдығы, беріліс қатынастары, п.ə.к. т.б.); механизмнің кинематикалық кестесіндегі тежегіш қондыр ғы ларының орны (қондырғылар орындарының таңдалуына байланысты тежегіш моментінің шамалары əртүрлі); Т_бұр тежегіш білігіндегі бұраушы моменті, тежегіш білігінің айналу жиілігі. Ленталы тежегіштерді қолдану барысында міндетті түрде тоқтату кезіндегі тежегіш шкивтерінің айналу бағытын білу керек.

Тежегіш есептерінің жалпы қағидалары төменде көрсетілген талаптарға сай келуі керек:

а) Т_T > Т_KP – бұраушы моментке қарағанда тежегіш моменті үлкен болуы тиіс;

б) тежеу бетіндегі меншікті қысым q_mах £ [q] рұқсат етілген меншікті қысымнан аз болуы керек, себебі үйкелістегі тежеу беттерінің тез тозуын болдырмауы керек;

в) τ⁰ ≤ [τ⁰ ] – тежелу шкивіндегі қызу температурасы, рұқсат етілген температурадан аспауы керек.

Шамадан тыс температураның көтерілуі үйкеліс коэффициентін μ азайтуға əкеп соқтырады.

Тежегіш шкивінің қызуы үйкелудің меншікті қуаттылығына пропорционал, сондай-ақ жуық шамамен төмендегі есептеріне шарттарын пайдалануға болады.

А = μ ⋅ q⋅v ≤ [A] ,

мұндағы, А – үйкелістің меншікті қуаты; μ – үйкеліс коэффициенті, q – меншіктік қысым, ν – айналу жылдамдығы.

3. Тоқтатқыштар

Тоқтатқыштар қарапайым тежегіш қондырғысына жатады. Олар қозғалыстың фрикционды немесе ілініс принципіне негізделген.

Бір бағытта қозғалу мен механизмнің тоқтатылуы жедел орындалуы, тоқтау жұмыстарының негізгі ерекшеліктері болып саналады.

Жүккөтергіш машинаға фрикционды тоқтатқыштардың бірнеше: жұдырықшалы, роликті, қапқышты, жүк тіреуші түрін қолданады.

Жұдырықшалы тоқтатқыш (2-сурет) шкивтен 1, білікке отырыл ған жұдырықшадан 2 тұрады. Сағат тіліне қарсы шкивті айнал2.18-сурет. Тежегіш қондырғыларының сипаттамалары: 1 – электрмагнитті тежегіш; 2 – тежегіш генераторыдыру кезінде жұдырықша қозғалысқа елеулі кедергіні тудырмай-ақ, шкив бойынша сырғиды. Кері айналдыру кезінде жұдырықшаның өздігінен сыналуы (кептелуі) артады. N нормал күші көбейіп, FTP = μN үйкеліс күші шкивті лезде тоқтатады. Тоқтату жұмыс шарттары:

Р _окр = 2Т _Т / D _Т =Ntgα ≤ μ N =Ntgρ ,

мұндағы, ρ – үйкеліс бұрышы. Бұдан α ≤ ρ. Жұдырықшалы тоқтатқыштың кемшіліктері 0 – 01 осінен ауытқып кетсе, жұдырықша «тез қажалу» салдарынан қатардан шығып қалуы мүмкін, себебі N нормал күші өте үлкен (тозу, деформация), ал α бұрышы кішкентай (цилиндр аралық шкивтер үшін 7...8°).

Қапқыш тоқтатқышы (3-сурет) механизм білігіне 2 тісті қапқыш 1 тығыз орналасады жəне қозғалмайтын топсаға, шаппа (собачка) 3 орналасып, қапқыш дөңгелегінің тістерімен іліністе болады. Жүктің түсу бағытына шаппа 3, тілімен қапқыш дөңгелегінің тісіне ілінісіп тоқтатады – жүк өздігінен төмен түспейді. Ал білікті 2 сағат тіліне қарсы (жүкті көтеру кезінде) бұрағанда, шаппа 3 тістер бойымен сырғып жүреді – механизмді тоқтатпайды.

2-сурет. Жұдырықшалы тоқтатқыш: 3-сурет. Қапқышты тоқтатқыш:

1 – шкив; 2 – жұдырықша; 1 – қапқыш дөңгелегі;

3 – білік 2 – білік; 3 – шаппа; 4 – жүк

Осындай қондырғыларды қапқыш дөңгелектерінің тістері мен тілдері қатты тозатындықтан, сондай-ақ жұмыс уақытындағы шуылға байланысты қол жетегінің механизмінде қолданады.

Қорытынды

Жүккөтергіш машиналарда қалыпты тежегіштердің əртүрлі құрылымдары көптеп қолданылады. Олар иінтіректен жəне бір немесе екі қалыптан тұрады. Қалыпты тежегіштер өндірісте кең таралған. Пайдаланудағы белгілі қалыпты тежегіштердің сенімділігі қамтамасыз етілген, білікке радиал жүктемесін тудырмайды, сондай-ақ тежегіш шкивінің үлкен бос беті тежеу кезінде пайда болған қызуды, үйкеліс бетінен тез алып кетеді жəне жасау технологиясы оңай. Қалыпты тежегішті тежеу механизмі кранның металл қаңқасына орнатылған, тежегіш қалыбы иінтірегіне бекітілген, электрмагниттің əсерінен қалып шкивке қысылады, сонымен теже гіш шкивтерінің аралығында үйкеліс күшінің əсерінен шкив тоқтайды.

Пайдаланылған әдебиеттер

1. Н.Т.Сурашев, М.И. Гудович «Көтеру тасымалдау машиналары», Алматы 2013

2. www.google.kz

9