«Базарда теңге болсаң, пұл боларсың,Қолыңа құрық алсаң, құл боларсың.Батырдың айтқан сөзі рас болса,Қолыма су құятын күң боларсың» : («Айман-Шолпан»,Теңгеге айтқан) -
«Айманның ақ мамықтай білегі бар, майысқан жез қармақтай сүйегі бар,»-деген жолдардағы көркемегіш құрал : (Теңеу)
-
«Айман-Шолпан» жыры : ( Лиро-эпостық жыр, Тарихи жыр)
-
«Айман-Шолпан» жырындағы тарихи тұлғалар : ( Есет , Көтібар)
«Қыз Жібек» жыры«Қыз Жібек» жыры 1905-1909, 1911 жылдары Қазан қаласында Құсайыновтар баспасында басылған. Осы нұсқа
1925 жылы
Ә.Дибаев редакциясымен Ташкентте жарияланған. «Қыз Жібек» жыры – идеясы, мазмұны, сюжеті, композициясы, көркемдік айшықтары жағынан лиро-эпостық дастандардың ішіндегі үздік туындылардың бірі.
Төлегеннің әкесі
Базарбай, сүйген жары
Қыз Жібек, туған інісі –
Сансызбай, ақын досы –
Шеге. Сырлыбай – хан, Жібектің
әкесі,
Қаршыға – оның ақылшысы, уәзірі,
Бекежан – ғашық батыр.
Хорен – қалмақ ханы.Жыр негізінде Ғ.Мүсірепов «Қыз Жібек»
пьесасын (
музыкалық драма) жазды.Таным дерек.
Бекежан Айбекұлы (1667-1730)- батыр. «Қыз Жібек» жырындағы Бекежанның прототипі Сұрмерген садақшы. «қылыштың перісі» атанған. Ел арасында оның ерлігін баяндайтын көптеген жырлар сақталған. Алғашқы әйелі – башқұрт мырзасы Құрамыстың қызы Салиха. Одан туған Қайрақ, Байрақ, Тайлақ деген үш ұлы- батырлар. Тайлақ Аңырақай шайқасында Кіші жүз жасағын бастаса, Қайрақ, Байрақ мыңбасы болған. Бекежан батырдың дүниеден озуы жайлы екі түрлі дерек бар: бірінде 45 жасында соғысты алған жарақаттан қайтыс болды десе, екіншісінде түркімендермен болған соғыста мерт болды делінеді. Қабірі – Батыс Қазақстан олбысы, Сырым ауданы, Шідерті өзені бойындағы Тайлақ қорымында. («Қазақстан» ұлт-қ энци. 2-том,254-бет.)Қазақтың көшпелі өмірі, әдет-ғұрпы, мінез-құлқы, киім киісі, жүріс-тұрысы, қыздардың әсем сұлулығы суреттелген жыр.Әмеңгерлік салт кездесетін жырды табыңыз:
(«Қыз Жібек» жыры)Төлегенді Сырлыбай ханның еліне ертіп апарған адам:
(Қаршыға)«Қыз Жібек» жырындағы Қаршыға: (
Сырлыбай ханның ақылшысы)«Қыз Жібек» жырынында жағымды, ақылды, ақындық қасиеттерімен көрінетін кейіпкерлер:
(Қаршыға, Шеге)«Қыз Жібек» жырындағы Сырлыбай ханның ақылшысы, уәзірі әрі от ауызды, орақ тілді шешен ақын:
(Қаршыға)Төлегенді Ақ Жайықтың сұлуларына ынтық еткен адам: (
Саудагер шал)Төлеген бейнесіне сай тіркес:
(«Падишадан кем емес»)«Қыз Жібек» жырында:«Мен бір сұлу табайын,Патшалардың жалғызы.Аты- Жібек сұрасаң,Кереметін көр,»- деп айтқан: (
Қаршыға)Жібекті жолықтыру үшін Төлегенмен Сырлыбай еліне жол тартқан кейіпкер:
(Шеге)Төлеген Ақ Жайыққа қанша жорға алып кеткенін белгілеңіз.
(Жиырма бес мың)«Қыз Жібек» жырында Төлеген Жібекті тапқанша қанша көшке жолықты:
(11)«Қыз Жібектің ақтығы,Наурыздың ақша қарындай»: деген үзінді
(«Қыз Жібек» жырынан)
Ләйлі-Мәжнүн болмаса,Өзгеден артық келбеті...... тің дидары –Қоғалы көлдің құрағы,- деген жыр жолдарындағы кімнің сипаты:
(Жібектің)«Қыз Жібек» жырындағы жастардың арман-тілегіне қарсы топ: (
Базаралы тобы)«Қыз Жібек» жырында ғашықтарға қастандық етуші: (
Бекежан)«Өзім батыр болған соң, кімді аяйын...»-деп Жібекке шімірікпей жауап берген: (
Бекежан)«Аспандап ұшқан алты қаз,Сіздер тірі, мен өлі,»-деп өлім алдында алты қазбен қоштасатын лиро-эплстық жыр кейіпкері:
(Төлеген)«Ай мүйізді қошқардыңБөрі тартар қоңынан,»-деген «Қыз Жібек» жырынан алынған жолдардағы көркемдегіш құрал: (
Астарлау)«Төлеген сынды ағаның жұмақтан жазсын тұрағын,»- деген жоқтау сөз айтқан: (
Шеге)Төлегеннің қазасынан кейін Сансызбайға ағалық қамқорлық көрсететін: (
Шеге)Төлеген өлімінен кейін Жағалбайлы еліне Жібек кімдермен бірге жол тартқан: (
Сансызбай, Шеге)Төлегеннің қазасынан кейін Жібек әмеңгерлік салты бойынша кімнің жары аталған: (
Сансызбайдың)Сансызбайды жұбататын, Жібек пен Сансызбайды елге әкелетін, Төлегеннің ата-анасын қуантып, Жібекті Сансызбайға қосатын кісі: (
Шеге ақын)Сырлыбай еліне келіп, Жібекті қалыңдық ретінде беруін талап ететін қалмақ батыры:
(Хорен)Қыз Жібек ебін тауып алып кеткен қалмақ батыры Хореннің тұлпары қалай аталады:
(Сандалкөк)«Қыз Жібектің ақтығы,Наурыздың ақша қарындай.Ақ бетінің қызылы,Ақ тауықтың қанындай.» -деген суреттеудегі көркемдегіш құрал:
(Теңеу)Ғ.Мүсірепов пьесасы:
(«Қыз Жібек» ж.)Ғ.Мүсіреповтың «Қыз Жібегі»:
(Музыкалық дарама)Айтыс -
«Айтыс – сөз барымтасы,»-деп баға берген зерттеуші : (М. Әуезов)
-
Ақындар айтысының ерекшелігі – онда «халық театрының анық,дәл ұрығы бар,»-деген пікірдің иесі: (М. Әуезов)
-
Ақындар айтысы- өнер жарысы, сөз сайысы,-деп кім айтты: (М. Әуезов)
-
Театр өнерінің үлгісі байқалатын ауыз әдебиеті түрі: (Айтыс)
-
Айтысқа түскен ақынның бірден бастырмалап, қарсыласып апшысын қуыра, сескендіре сөйлейтінінің себебі : (Қарсыласын жеңіп кетудің амалы)
-
Айтыс ақынға тән негізгі қасиеттер тізбегі :(Суырыпсалмалық, тапқырлық)
-
Айтыскер ақын бойынан табылуға міндетті емес қасиеттер тізбегі: (Сазгерлік, жазба ақындық өнер)
-
Адамның табиғаттың жұмбақ сырына түсінбеген кезінде туындаған айтыс түрі: (Бәдік айтыс)
-
Айтыстың ең көне түрі: (Бәдік)
-
Салт айтысы бөлінеді:(2- ге; қыз бен жігіт айтысы;ақындар айтысы)
-
Ақындар айтысының даярлығы болып табылатын салт айтысы :(Қыз бен жігіт айтысы)
-
Қыз бен жігіт айтысының мазмұндық- тақырыптық ерекшелігі : (Елдің тұрмыс- салтының басқ жақтарын қамтуында)
-
«Біржан мен Сара» айтысының негізінде композитор М.Төлебаев «Біржан – Сара » операсын жазды
-
«Біржан-Сара айтысы» түр жағынан да, мазмұны жағынан да өзге айтыстардан оқшау тұрған әлеуметтік және көркемдік маңызы бар айтыс деген : ( С.Мұханов)
-
Сара Тастанбекқызы (1853-1907)қазіргі Алматы облысы Ақсу ауданында тһдүниеге келген.Көптеген өлеңдері мен «Тұзақ» атты дастаны бар.1895 ж. Біржан салмен, 18.. ж.Әсет Найманбайұлымен , 1890ж. Төребай Есқожаұлымен айтысқан.
-
Сара Тастанбекқызының туған жері : (Алматы облысы, Ақсу ауданы)
-
Құрылысы мен түрі жағынан салт айтысының ең биігі болып табылатын айтыс түрі: (Біржан мен Сара айтысы)
-
Қыз бен жігіт әрі ақындар айтысына жататын айтыс түрі: (Біржан мен Сара айтысы)
-
Әйел теңдіді мәселесін көтерген айтыс: («Біржан –Сара»)
-
«Біржан –Сара» айтысының негізгі түйіні: (Әйелдің бас бостандығы)
-
«Біржан – Сара» айтысы : (Ақындар айтысы)
-
«Біржан -Сара» айтысындағы Сараның әкесінің аты: (Тастанбек)
-
«Біржан-Сара» айтысында Сараға теңдік, бостандық әперуге ықпал жасаған: (Біржан)
-
Қызы едім Тастанбектің, атым- Сара,
Ішінен ер Қаптағай шықтым дара.Он үште домбыра алып, сөз сөйлеп ем,келемін бір сүрінбей жеке дара....Үзінді қай айтыстан алынған
(Біржан мен Сара айтысы) -
ОН үште домбыра алып, сөз сөйлеп ем, келемін бір сүрінбей жеке –дара деген ақын : (Сара )
-
Сара Біржанмен айтысқанда болғн үй: (Тұрсынбек)
-
«Біржан – Сара» айтысында Біржан қай ақынды дара тұлға етіп бейнелейді: (А.Құнанбайұлын)
-
«Біржан-Сара» айтысында:
«Тәттімбет-ардагерім Арғын асқан,Қырық түрлі күй арналған бармағынан...»- деген сөзді айтқан:
(Біржан сал) -
«Ақиық, мұзбалақпын жерге түспес,
Кең қолты
қ арғымақпын алқымы іспес,»-деген жолдарды айтқан
: (Біржан сал) -
Біржан салдың Сара ақынға айтқан сөзі: ( «Жолықпай сөзі өктемге, жүрген шығар,Аулында Тұрысбектің олер жері»)
-
«Кемітер қай жеріңді дұшпан шіркін
Адамзат озар емес өз басыңнан,»- деген сөздерді қай айтыс ақыны кімге арнап айтқан:
(Біржан Сараға) -
«Асылым құдай берген өз басыма,
Тең келмес жеті Біржан тыпнағына,»-деген жолдарда Сара ақын айтып отырған адам:
(Жиенқұл) -
Сараның « Арғынға жол бермеген есіл тілі» Жиенқұлға келгенде мүдірген себебі: (Жиенқұлдың ақымақ, өнерсіз әрі дене кемістіге барлығынан)
-
«Арғынға ұялғаннан үндемеуші ем,
Есекке қосақтаулы өтті- ау күнім,» - деген сөз қай ақын қыздың өкініші:
(Сараның) -
«Жоқ екен жүйрік иттей өлсем құным,
«Ажал да кісі таңдап алады екен,Сол итті неге қойған алып кетпей?»-деген ашынған сөздердің иесі
: ( Ақын Сара) -
«Біржан –Сара» айтысында Біржан сал Сара тағдырына ара түспегеніне өкпе айттын елі: (Найман елі)
-
«Тұрмыстан туысымнан таяқ жедім...»деген жолдар қай йтыскер ақынның өлең жолдарынан алынған: ( Сара)
-
« Біржан – Сара « айтысындағы:
«Сараны Жиенқұлға бере көрме,Қыз түгіл ер құнына келер шамаң.Бар болса сүйегінде ойларсыңдар,Өлі тілін тірі алмас деген заман...» -деген жолдарды айтқан
(Біржан) -
«Біржан – Сара» айтысындағы Жиенқұл сипаттамасы көркемдік тәсілдің қай түрі:
Кісі емес ел намысын ұққандай –ақ,Ербиіп елсіз тауға шыққандай – ақЖиенқұл күжірейіп келер ме екен,Он мата арқасына тыққандай- ақ
:(Сарказм) -
«Біржан -Сара» айтысының Жиенқұлға байланысты жері қндайбейнелі сөз қолданған: (Ирония, сарказм)
-
Біржан Сараны нені тілге тиек ете жеңетіндігі : (Күйеуінің нашарлығын)
-
Айтыста Сараның Біржаннан жеңілу себебі:(Теңсіздік шырмауы)
-
«Жалынмын жанып тұрған нөсерге өтпес,
Болаттың екі жүзді алмас кеспес,»- деген жолдарындағы көркемдік тәсіл
: (Метафора) -
Мына өлең жолдарындағы асты сызылған сөздер қандай көркемдеу құралы:
«Ақ иық,
мұзбалақпын жерге түспес,Кең қолтық
арғымақпын алқымы іспес»:
( Метафора) -
«Қырандай желді күнге аспандаймын»-деген жолда қандай бейнелі сөз бар: (Теңеу)
-
Сара Тастанбек қызы туралы жазылған еңбек : ( «Тордағы тоты»)
-
Табиғат құбылысын білсем деген арман-тілегінің иесі табылғн айтыс түрі : (Жұмбқ айтыс)
-
Жұмбақ айтыстың ең жақсы үлгісі : ( «Сапарғали мен Нұржан»)
-
Нұржан мен Сапарғали айтысы айтыстың қай түріне жатады: ( Жұмбақ айтысы)
-
Жұмбақ айтысындағы айтыскер ақын: (Нұржан)
-
1 2 3 4 5 6 7 8 9 ... 27