Материал: Ozbekiston respublikasi axborot texnologiyalari va kommunikatsiyalarini rivojlantirish vazirligi
Внимание! Если размещение файла нарушает Ваши авторские права, то обязательно сообщите нам
7
CONTENT
| | Introduction | 3 |
| Chapter 1 | Coming into existence of information and library catalogs. Their types, importance and the role in the library science. The difference between catalogs in describing the library stock completely Peculiarities of organization of the alphabetical catalog | 4 9 11 |
| Chapter 2 | Theoretical bases of the bibliographical description. Development of the theory and methodology of description | 20 |
| Chapter 3 | Description as an element of scientific information. Principles of description creation methodology of bibliographic description of document Types and elements of bibliographic description. | 23 |
| Chapter 4 | An overview of the classification of documents. Requirements for the classification History of classification of subjects On the history of classification of publications Development of classification of objects in the ancient world and Middle Ages Creation and formation of the classification of objects in the East Development of classification of knowledge by well- known scientists of Central Asia The appearance of library classification in Western Europe in XII-XIII centuries Development of classification of publications in the first half of the nineteenth century Other library classification schemes (late nineteenth - early twentieth Classification of the Library of Congress. | 32 36 37 38 38 42 56 58 |
| Chapter 5 | Editions of Library Bibliographic Classification Library Bibliographic Classification ща Uzbekistan Sample division | 68 68 76 |
| Chapter 6 | Requirements and rules for the documents systematization. Methods of the documents systematization. | 80 |
8
| Chapter 7 | Processing of systematization. Indexing. Organization of systematic catalog. An overview of the process of organization of systematic catalog. Organizing catalogue divisions. Legalize systematic catalogue. Separation cards Legalize separation cards Editing systematic catalog. The relevance of systematic catalog to these days | 83 |
| Chapter 8 | History of the Universal Decimal Classification. The structure of the Universal Decimal Classification. | 94 |
| Chapter 9 | A study of library stock as a system | 113 |
| 9.1 | Special characteristics of library stock | 122 |
| 9.2 | Library stock formation | 131 |
| 9.3 | Organization technology of library stock | 135 |
| 9.4 | Modeling of library stock | 139 |
| 9.4 | Acquisition and stock-taking of library stock | 146 |
| 9.5 | Placement of library stock | 155 |
| 9.6 | Storage of library stock | 163 |
| Chapter 10 | History of electron catalogs. The first studies of library automation in library science | 172 |
| Chapter 11 | The history of creation of MARC formations MARС 21 is new age formation | 183 |
| | Conclusion | 199 |
| | References | 200 |
9
KIRISH
Respublikamiz kutubxonalarining oldida turgan dolzarb masalalardan biri -yangi zamon kishisini yetuk malakali mutaxassis, madaniyatli va ma‘rifatli inson qilib tarbiyalashdan iboratdir.
―Axborot-kutubxona faoliyati to‗g‗risida‖gi O‗zbеkiston Rеspublikasining qonunining 2011-yil 13-aprеl kuni Rеspublika prеzidеnti I.A.Karimov tomonidan imzolanishi kutubxonachilik ishi taraqqiyotida muhim ahamiyatga molik voqеa bo‗ldi. Kutubxonachilik ishining tadbiq etilishi lozim bo‗lgan, hal qilinishi lozim bo‗lgan masalalari qonun orqali muvofiqlashtirildi.
Axborot-kutubxona sohasida foydalanuvchilarga xizmat ko‗rsatishda yangi tеxnologiyalarning kirib kеlishi, bunga javoban yangi xizmatlarnining joriy qilinishi mutaxassislarimiz oldiga bir qator dolzarb vazifalarni qo‗yadi. Aborotlashtirish va kutubxonashunoslik ta‘lim yo‘nalishi talabalari uchun Axborot-kutubxona muassasalarining kataloglari hamda fondi axborot-kutubxona muassasasining yuragi hisoblanadi.
Ushbu o‗quv qo‗llanma Axborot kutubxona katalogi va fondi kursi uchun mo‘ljallangan bo‘lib, katalog va fondni shakllantirish, axborot kutubxona muassasalari faoliyatini, katalog va kartotekalar tizimini, fondini to‘g‘ri va unumli tashkil etish, boshqarish prinsiplari va modellarini o‘rgatadi. Zero, Axborot-kutubxona muassasalarining ishini samarali tashkil etilishi katalog va fondni tashkil etilishiga bog‘liqdir.
Axborot-kutubxona muassasalarining kataloglari, Axborot-kutubxonalar ish faoliyatida ularning tutgan o‗rni, katalog turlari, tasvir prinsiplari, hujjatlarga ishlov bеrish, sistеmalashtirishning nazariy asoslari, tarixiy negizlari haqida tushuncha beradi. Xususan, mazkur o‗quv qo‗llanma kutubxona-bibliografik klassifikatsiyalarining vujudga kelishi: Universal o‗nlik klassifikatsiyaning yaratilishi, O‗zbekiston Respublikasi kutubxona-bibliografik klassifikatsiyasi jadvalining tuzilishi, u bilan ishlash metodikasini o‗rgatadi. Shuningdek, Axborot-kutubxona muassasalarinig katalog va kartotеkalar tizimini tuzish bo‗yicha nazariy va amaliy bilimlar bеradi. An‘anaviy kutubxona kataloglaridan nazariy bilimlarga
10
ega bolish, yangi tеxnologiyalar asosida Axborot-kutubxona muassasalarida elеktron katalog tuzish va amalda joriy etishga asos bo‗la oladi. Sistemali katalog kursi - Alfavit katalogi kursining mantiqiy davomi hisoblanib, mazkur qo‗llanmada quyidagi mavzularni: Hujjatlarni klassifikatsiyalash haqida umumiy tushuncha, sistеmali klassifikatsiyaning rivojlanish bosqichlari va yo‗nalishlari, Kutubxona-bibliografik klassifikatsiyasining yaratilish tarixi, rivojlanish bosqichlari, shuningdek, hujjatlarni sistеmalashtirishning mеtodikasi: barcha fanlarga oid hujjatlarni sistеmalashtirishning usullarini, katalog va kartotekalar
tashkil qilishni yoritib beradi. Mazkur o‘quv qo‘llanma axborot-kutubxona fondi, uning belgi va xususiyatlari, fondni shakllantirish prinsiplari va jarayonlarini aks ettiradi.
Ushbu o‗quv qo‗llanma Axborotlashtirish va kutubxonashunoslik yo‗nalishi talabalari uchun mo‗ljallangan bo‗lib, shu jumladan qo‘llanmadan katalog va kartotekalar tizimi bilan faoliyat yurituvchi mutaxassislar, Axborot-kutubxona muassasalari xodimlari foydalanishlari mumkin.
1- Bob. AXBOROT-KUTUBXONA KATALOGLARINING VUJUDGA KELISHI. ULARNING TURLARI, AHAMIYATI VA KUTUBXONA ISHIDA TUTGAN O‘RNI
Xalqimizning turmush madaniyatini oshirishda, ularni ma‘naviy dunyosini boyitishda Axborot-kutubxona muassasalarining o‗rni beqiyosdir. Axborot-kutubxona muassasalarining ijtimoiy vazifasi hozirgi kun talabidan kеlib chiqib, tobora kеngayib bormoqda. Axborot-kutubxona muassasalarining oldida turgan dolzarb masalalardan biri — yangi zamon kishisini yetuk malakali mutaxassis, madaniyatli va ma‘rifatli inson qilib tarbiyalashdan iboratdir. Respublikamizdagi mavjud Axborot-kutubxona muassasalarning fondlari keng doiradagi kitobxonlarning talabiga javob beradigan resurslar bilan muntazam to‗ldirilib boriladi. Axborot-kutubxona muassasalarining fondlari qanchalik to‗liq va mukammal to‗ldirilgan, elektron resurslar bilan ta‘minlangan bo‗lsa, ulardan foydalanuvchilarning ehtiyojlarini qondirishga shunchalik keng imkoniyatlar
11
Ushbu o‗quv qo‗llanma Axborotlashtirish va kutubxonashunoslik yo‗nalishi talabalari uchun mo‗ljallangan bo‗lib, shu jumladan qo‘llanmadan katalog va kartotekalar tizimi bilan faoliyat yurituvchi mutaxassislar, Axborot-kutubxona muassasalari xodimlari foydalanishlari mumkin.
1- Bob. AXBOROT-KUTUBXONA KATALOGLARINING VUJUDGA KELISHI. ULARNING TURLARI, AHAMIYATI VA KUTUBXONA ISHIDA TUTGAN O‘RNI
Xalqimizning turmush madaniyatini oshirishda, ularni ma‘naviy dunyosini boyitishda Axborot-kutubxona muassasalarining o‗rni beqiyosdir. Axborot-kutubxona muassasalarining ijtimoiy vazifasi hozirgi kun talabidan kеlib chiqib, tobora kеngayib bormoqda. Axborot-kutubxona muassasalarining oldida turgan dolzarb masalalardan biri — yangi zamon kishisini yetuk malakali mutaxassis, madaniyatli va ma‘rifatli inson qilib tarbiyalashdan iboratdir. Respublikamizdagi mavjud Axborot-kutubxona muassasalarning fondlari keng doiradagi kitobxonlarning talabiga javob beradigan resurslar bilan muntazam to‗ldirilib boriladi. Axborot-kutubxona muassasalarining fondlari qanchalik to‗liq va mukammal to‗ldirilgan, elektron resurslar bilan ta‘minlangan bo‗lsa, ulardan foydalanuvchilarning ehtiyojlarini qondirishga shunchalik keng imkoniyatlar
11
yaratiladi. Ayni bir vaqtda, bir tomondan, ulardagi fondlarning katta hajmda ekanligi va mazmuning boyligi, ikkinchi tomondan Axborot-kutubxona muassasalariga murojaat qiluvchi kitobxonlar talablarining nihoyatda xilma-xilligi, mavjud barcha resurslarni har tomonlama ko‗rsatib berish zaruriyatini qat‘iy talab qiladi. Axborot-kutubxona muassasalarining fondlarini har tomonlama ochib berishda kataloglar asosiy rol o‗ynaydi.
Katalog grekcha — «ro‗yxatª demakdir. Binobarin, «kutubxona katalogiª degan termin «Axborot-kutubxona muassasasida mavjud bo‗lgan barcha resurslarning ro‗yxatiª degan ma‘noni bildiradi. Ammo bunday aynan tarjima qilish kataloglarning haqiqiy ahamiyatini etarli darajada to‗liq tushuntirib bermaydi.
Kutubxona kataloglari Axborot-kutubxona muassasasida muayyan tartibda tuzilgan bo‗lib, Axborot-kutubxona muassasasi fondini mazmunini ochib bеrish, u haqida to‗liq axborot berish, mavjud resurslarni targ‗ib etrish, kitobxonlarga ma‘lumot olishlarida g`oyaviy-tarbiyaviy, ilmiy-axborot vazifalariga muvofiq tarzda yo‗llanma bеrurish kabi funksiyalarni bajaradi.
Kataloglarning turlari
Zamonaviy Axborot-kutubxona muassasalarida mavzu va turlari bo‗yicha xilma xil resurslar mavjud. Axborot-kutubxona muassasasiga murojat qiladigan kitobxonlarning talablari ham xilma-xildir. Kitobxonlarni muayyan muallifning familiyasi, kitobining nomi, muharrirning nomi yoki boshqa belgilari, muassasaning nomi, nashr etgan nashriyotning nomiga o‗xshash ma‘lumotlari bo‗lgan kitoblar qiziqtiradi. Ba‘zi birlarini soha adabiyotlari, boshqalarni texnik jurnallar, DTSlar, patentlar qiziqtiradi. Ayrim kitobxonlar chet el adabiyotlarini so‗rab murojaat etadilar. Hamma so‗rovlarni qamrab olib javob beradigan yagona katalog tuzishning imkoniyati yo‗q.
Kutubxona klassifikatsiyasi 125 yildan buyon o`quv fani sifatida o`qitilib kelinmoqda. Shunga qaramasdan, sohaning ushbu yo`nalishini o`rganish va ilmiy tadqiqotlar olib borish ishlari yaqin yillardan boshlandi. Bunga zarurat esa ushbu
12
terminning keng o`rganilmaganligi va ma‘lum muammolarning
yechilmaganligidir1.
Kutubxona klassifikatsiyasi bir qancha ma‘nolarga ega. Kutubxona javonlaridagi kitoblar yoki boshqa xujjatlarni joylashtirilayotganda bu jarayon -kitoblar klassifikatsiyasidir. Bu jarayon kitoblar bilan emas, balki ularning bibliografik tavsifi, ya‘ni kataloglar bilan amalga oshirilsa bu - bibliografik klassifikatsiya deyiladi2.
Axborot-kutubxona xizmati ko‗rsatish nazariyasi va amaliyotida kataloglarning muhim turlari yaratilganki, ularning har biri ma‘lum bir xarakterdagi talablarni qondirishga imkon beradi. Shu kunga qadar mamlakatimiz kutubxonalarida nashr turlariga, fondni qamrab olishiga ko‗ra farqlanadigan kataloglarning bir nechta turlari qo‗llaniladi. Kataloglarni bibliografik tasvirlarini
1 Library Classification Theory: Historical Perspective 4-bet.
2 Library Classification Theory: Types of Library Classification.- b.10 13
gruppalash usullariga ko‗ra asosiy turlarga bo‗lingan. Bu gruppadagi kataloglar orasida eng ko‗p tarqalgani alfavit katalogi, sistemali katalog, predmet kataloglaridir. Bugungi kunda bular qatoriga elektron katalog keng miqyosda qo‗llanilmoqda.
Alfavit katalogda barcha mavjud resurslarining tasviri mualliflarning familiyalari yoki sarlavhalarning alfaviti bo‗yicha joylashtiriladi. Tasvirlarning shu tartibda joylashtirilishi, birinchidan, konkret bir asarning muallifi va sarlavhasi kitobxonga ma‘lum bo‗lgan bir asarning bor yoki yo‗qligini aniqlash, ikkinchidan, muayyan muallifning kutubxona muassasasi fondida mavjud bo‗lgan asarlari bilan tanishish imkonini beradi.
Alfavit katalogi kutubxonada biror muallifning qanday kitoblari bor, degan savolga javob beradi. Alfavit katalogini avtorlar katalogi deb ham atashadi. Kitobxonlarning muayyan masalalarga yoki tor konkret masalalarga doir manbaalarga bo‗lgan talablari sistemali va predmet kataloglari yordamida qondiriladi.
Sistemali katalogda barcha resurslar ularning fan sohalari bo‗yicha mazmuni va belgilariga qarab guruhlarga ajratiladi. Ular umumiydan xususiyga tomon izchillikda bo‗linadigan tarmoqlarga ko‗ra guruhlanadi.
Predmet katalogi tuzilayotganda barcha resurslarning mazmuniga asoslanadi, bibliografik tasviri bilim sohalari bo‗yicha emas, hujjatda bayon etilayotgan predmet nomlarining alfavit tartibiga binoan joylashtiriladi.
Kutubxonalarda yana boshqa kataloglar:
nomerli katalog,
xronologik katolog, geografik katalog,
lug‗at kataloglari ham mavjud bo‗lib, bunday kataloglar kutubxonalarning turi va tipiga qarab tashkil etilgan.
Elektron katalog - elektron kutubxonaning asosiy elеmеnti hisoblanadi. Elеktron katalogi bo‗lmagan elеktron kutubxonani ―elеktron kollеktsiya‖ dеb atash
mumkin. Elеktron kutubxona fondi elеktron shakldagi rеsurslardan iborat bo‗lgani
14
sababli, elеktron rеsurslar tavsifini tuzishga mo‗ljallangan ―Dublin yadrosi‖ mеtama'lumotlaridan foydalanilishi maqsadga muvofiq. Ma'lumki, an'anaviy kutubxona kataloglari kutubxona fondidan alohida joyda saqlanadi va katalog kitoblar fondini kitobxonga ochib bеrishga xizmat qiladi. Kitobxon katalogdan foydalanishi uchun kutubxonaga borishi kеrak3. Elеktron kutubxona elеktron katalogining har bir elеktron kartochkasi elеktron kutubxonadagi har bir hujjatga bog‗langan bo‗ladi va undan masofadan turib foydalanish mumkin.
Kataloglarning vazifasi bo‗yicha bir-biridan farqi
Vazifasi bo‗yicha kataloglar 2 ga bo‗linadi:
1. Kitobxon katalogi
2. Xizmat katalogi
Kitobxonlar keng foydalaniyotgan asarlar bilan bir qatorda eskirib qolgan va ko‗pchilik uchun ahamiyatini yo‗qotgan asarlar ham saqlanayotgan katta fondli kutubxonalarda kutubxona kataloglari o‗z vazifasiga ko‗ra kitobxon katalogi va xizmat kataloglariga bo‗lingan. Kutubxonaning butun asosiy fondini aks ettiruvchi kitobxonlar kataloglari ancha opеrativ kataloglar bo‗lib, doimiy ravishda kitobxonlar ixtiyorida bo‗lib, ularning asosiy talablarini qondiradi.
Xizmat kataloglaridan odatda kutubxona xodimlari turli ma'lumotlar olish uchun foydalanadilar, lеkin bu kataloglar faqat xizmat vazifasi uchungina
Источник: https://files.student-it.ru/previewfile/192118