Антропологиялық философиядағы (неомарксизм, структурализм) әлеуметтік-сыни бағыт маркстік дәстүрлерді жалғастыра отырып, адамның әртүрлі нұсқаларын (саяси, идеологиялық, коммуникациялық, әлеуметтік) детерминизмді: оның мінез-құлқы, қарым-қатынасы, ойлауы, белсенділігін қарастырады. Структурализм адамды әртүрлі әлеуметтік құрылымдарға қосуға ерекше көңіл бөледі.Қазіргі уақытта тұлғаның 2 түсінігі бар: тұлға адамның функционалдық (рөлдік) сипаттамасы ретінде және тұлға оның маңызды сипаты ретінде.Белсенділік, қарым-қатынас процесіндегі тұлғаны қалыптастырушы. Басқаша айтқанда, оның қалыптасуы мәні бойынша жеке тұлғаның әлеуметтену процесі болып табылады. Бұл пайыз адамдардан өнімді белсенділікті талап етеді. өзінің іс-әрекетін, мінез-құлқын, іс-әрекетін үнемі реттеуде. Бұл өзіндік сананың дамуымен байланысты өзін-өзі бағалау қабілетін дамыту қажеттілігін тудырады. Өзін-өзі тану мен өзін-өзі бағалау бірігіп тұлғаның негізгі өзегін құрайды, мысықтың айналасында тұлғаның қайталанбас ерекшелігі бар.Тұлға – оның үш негізгі құрамдас бөлігі: биогенетикалық бейімділік, әлеуметтік факторлардың әсері және оның психоәлеуметтік өзегі – «Мен». Бұл адамдардың психикасының сипатын, уәждеменің ауқымын, олардың мүдделерін қоғаммен байланыстыру тәсілін, талап қою деңгейін, сенімінің, құндылық бағдарының, дүниетанымының қалыптасуының негізін анықтайды. Ол сондай-ақ адамның әлеуметтік сезімдерін қалыптастырудың негізі болып табылады: өзін-өзі бағалау, борыш, жауапкершілік, ар-ождан, әділеттілік ... Субъективті түрде жеке адам үшін адам өзінің Мен бейнесі ретінде әрекет етеді - ол кейіннен ішкі өзін-өзі бағалау және жеке адамның өзін қазіргі, болашақта қалай болғысы келетінін қалай көретінін білдіреді.28. Ежелгі Шығыс философиясындағы адам мәселесі.Үнді және қытай философиясы мен мәдениетінде дүниенің жаратылуы бастапқы әлемдік хаосты ұйымдастыратын «бірінші адам» бейнесінің болуымен байланысты.Үндістанның ведалық әдебиеті мың көзді және мың аяқты Пуруша туралы айтады, одан ғалам жаратылған. Ол сондай-ақ идеалды қауымдастықтың прототипін береді. Сонымен Қытай мифологиясында табиғаттан тыс адам Пхангу бар, ол да өзінен дүниені дүниеге әкеледі.Адам туралы мифологиялық, діни және философиялық ережелерді біріктіретін Ведалар мен Упанишадтарға сәйкес, антропологиялық мәселелер моральдық компонентпен байланысты. Адамгершілік туралы айтады, кемелдікке жол береді, дүниеге тән құмарлық пен азаптан құтылады. Адам жеке жанның иесі ретінде оны әлемдік рухта ерітуі керек - бұл адамның адамгершілік кемелділігінің мақсаты.
Адам – дүниенің жан дүниесінің бір бөлігі. Жандардың трансмиграциясы туралы ілім – адамның жаны реинкарнацияланады, адамдар әлемі мен рухани болмыстар әлемі арасындағы шекара асып түседі. Моральдық кемелдікке жеткен адамның жаны енді реинкарнацияланбайды, таза руханилыққа айналады. Сондай-ақ үнді философиясының антропологиялық ілімінде тағы екі негізгі ұғым бар:
Упанишадтарда самсара - адам жаны жойылатын қайта туылулар сериясы. Карма, керісінше, императивті заң, соған байланысты жандардың көрсетілген циклі жүреді. Кармаға сәйкес, жанның жаңа инкарнациясы бұрынғы туғандарда қол жеткізілген моральдық кемелдік деңгейімен анықталады. Өзін жетілдіре алған адам жоғары лауазымда қайта туады, ал моральдық өзгерістер туралы төмен түсуге тырыспайтын адам. Мұндағы адамның ұстанымының өзгеруі әлеуметтік жағдайының өзгеруімен байланысты.Конфуций философиясы – антропоцентристік философия. Конфуцийшілдіктің негізгі онтологиялық категориясы руханилықтың жоғары көрінісін сипаттайтын және адамның мінез-құлқы мен өмірін анықтайтын «аспан» концепциясы болып табылады.Конфуцийді ең алдымен адамның адамгершілік мінез-құлқы қызықтырады. Адамның кейбір моральдық принциптері бар, одан әрі жетілдіру үшін ол оларды ұстануы керек. Мәдениеттің мақсаты – «асыл адам» күйіне жету. Бұған қол жеткізу процесі бірқатар қадамдарды қамтиды. Олардың арасында басты орынды «адамгершіліктің алтын ережесінде» білдірілген «жең» ұғымы алады, ол адамшылықты білдіреді: «өзіңе жасалуын қаламаған нәрсені басқаға жасама». Конфуцийшілдіктің адамға тікелей әсер ететін тағы бір негізгі моральдық қағидасы ата-ана мен үлкенді сыйлауды білдіретін сяо принципі болып табылады. Конфуций басқа да моральдық императивтерді дамытады. Тұлғаның бұл моральдық көзқарастары жалпы қоғам мен мемлекет өмірін реттеуге де қатысты болуы маңызды. Қытай философиясының тағы бір мектебі даосизм де қытай философиясының шеңберінде адам туралы өзінің концепциясын ұсынады. Мұнда жол категориясы адамды түсінудің кілті болып табылады. Дао жолымен жүру керек. Дао – табиғаттың көзге көрінбейтін, бірақ әрқашан белсенді заңы. Сондықтан даосизм бойынша адамның өмір жолы табиғаттың көрсетілген заңымен байланысты болуы керек. Адам өз өмірін үйлесімділік қағидалары бойынша құрады. Дао жойылуға жақын, өйткені үйлесімділікке қол жеткізу мүмкін емес. Даосизм қағидалары бойынша өмір сүретін адам болып жатқан барлық нәрсеге адал, өйткені ол өлім мен жойылудың болмай қоймайтынын түсінеді. Дүниедегі оқиғаларға немқұрайлы қараудың дәл осындай тәжірибесі мемлекеттік басқару тәжірибесіне ауысады: билеуші әрекет етпеу принципіне сәйкес әрекет етеді.
Демек, Ежелгі Шығыстың философиясы мен мәдениеті адам туралы пайымдауларында оның адамгершілік көзқарастары саласына, оларды жетілдіруге көңіл бөледі. Жеке адамның адамгершілігінің жақсаруы әділетті мемлекетке әкеледі.29. Антикалық философия тарихындағы адам бейнелері. Дәстүр бойынша адам туралы ілімнің алғашқы жасаушысы, біз ежелгі үнді және ежелгі қытай данышпандарының бұл мәселеге қосқан үлесін ешбір жағдайда кемітпейтін ежелгі грек философиясы туралы айтып отырмыз, бұл Сократ. Софистер сияқты өзінен бұрынғылар мен замандастары бұл мәселеге көп көңіл бөлгенімен, Сократ Цицеронның пікірінше, философияны ғарыш проблемалары аспанынан жерге, қалалар мен адамдардың үйлеріне түсірген ежелгі данышпандардың біріншісі болды. азаматтарды ойлануға, ең алдымен өз өмірі, билеуші адамгершілік, жақсылық пен жамандық туралы ойлауға мәжбүрлеу. Сократ адамның ішкі жан дүниесіне тоқталады, білген адамға көңіл бөледі. Данышпан айналысуға тиісті іс-әрекеттің ең жоғарғы деңгейі, Сократтың ойынша, адамды зерттеу, яғни адамның өзінің ішкі «Мені» туралы білуі. Егер оның алдындағы адамдар, атап айтқанда, натурфилософтар, деп мәлімдейді Сократ, мәселенің шешімін табуға тырысқан: заттардың табиғаты және түпкілікті ақиқаты қандай болса, онда оны мына сұрақ толғандырады: адамның мәні неде, оның мәні неде? адамның табиғаты мен түпкі шындығы. Ал адам ұғымын «адам – жан», «жан – адам» деп есептей отырып, адамгершілік, жан туралы ілім деңгейіне дейін тарылтқанымен, Сократтық идеялардың күшті ықпалы болғанын дәлелдеуге болады. тұлғаның мәнін одан әрі зерттеуге ықпал ету. Жоғары деңгейде адам табиғаты Платон (б.з.д. 427 – 347 ж.) және Аристотель (б.з.д. 384 – 322 ж.) сияқты ежелгі ойшылдардың еңбектерінде қарастырылады. Олардың адам мәні туралы айтқан ойлары, әрине, уақытты ескере отырып, адам туралы кейінгі түсініктердің негізін ескере отырып қалыптасты. Платонның адам туралы ілімі екі постулатқа негізделген. Біріншісі оның жалпы философиялық тұжырымдамасынан туындайды, оған сәйкес адам жасамауы керек, тек әлемде бұрыннан бар идеяларды жүзеге асыруы керек. Адам бұрыннан бар идеяларды таңдауда ғана еркін. Платонның пікірінше, «адам көптеген сезімдік қабылдаулардан тұратын, бірақ ақылмен біріктірілген жалпы ұғымдарды түсінуі керек. Ал бұл біздің жанның бір кездері Құдаймен бірге жүріп, қазіргі болмыс деп атайтын нәрсеге жоғарыдан қарап, қайта көтеріліп, шынайы болмысқа қараған кездегі көргенін еске түсіру. Мұндай естеліктерді дұрыс пайдаланған адам ғана әрқашан нағыз кемелді болады. Адамның өмір сүру кезеңдері оның тәжірибесіне негізделеді және өз білімін дұрыс пайдалана отырып, адам өз ойы мен іс-әрекетінің ақиқатына қол жеткізе алады, сол арқылы өз жанын қалаған кемелдікке бағыттайды. Әрбір адам рухани кемелдікке ұмтылуы керек, ол жақсырақ болуға тырысуы керек. Ал адамның ерік-жігері болса, өз ойын басқара алатын болса, ол мақсатына жетеді. Екіншіден, Платонның ойынша, адамның болмысы тек жан, ал оның денесі тек жанға төменгі және дұшпандық материя ретінде әрекет етеді. Шындығында адам екі тең емес бөлікке бөлінген сияқты, оның ішінде идея ең жоғары, ал дене ең төменгі болып табылады. Осылайша, Платондық жан адамның дамуы мен болмысындағы негізгі қозғалысын анықтайды. Платоннан айырмашылығы Аристотель адамды бір-бірімен тығыз байланысты оның жаны мен тәнінің бірлігі ретінде қарастырады. Тән ең биік бөлік ретінде жанға бағынуы керек болса да, олар оқшау өмір сүре алмайды. Өйткені, адамның тәні мен жаны біздің қажеттіліктерімізді, ойларымызды, тілектерімізді және эмоцияларымызды жүзеге асыру үшін өмір сүреді, сол арқылы біздің болмысымыздың мәнін анықтайды. Аристотель сұранысқа ие болған, бірнеше ғасырлардан кейін ғана жүзеге асырылған бірқатар жемісті идеяларды білдіреді. Осылайша, ол адамды үнемі жүйелі болмаса да, табиғи дамудың жемісі ретінде қарастырады.
30. Орта ғасыр философиясындағы адам мәселесіХристиандық парадигмадағы адам екі жақты қарастырылды. Бір жағынан адам бастапқыда тәндікпен тамырлас күнә ізін алып жүрсе, екінші жағынан оның бойында құдайлық бөлшек – жан бар. Ортағасырлық философияда адам жанының пайда болуы туралы екі көзқарас болды: креационизм және традукционизм. Бірінші концепцияда адамның жанын Алла тағала туылған кезде жаратқан десе, екіншісі алғашқы екі адамның жанын Алла жаратқан, сондықтан олардың ұрпақтарының барлығында рух бар дейді. Орта ғасырларда жан тәуелсіз субстанция ретінде ұсынылды, бірақ денемен байланысты. Жан мен тән антагонистік субстанциялар болып табылады және ортағасырлық философияда жан (психикалық) мен тән қасиеттерінің қарама-қарсылығын сипаттауға үлкен орын берілді. Сондай-ақ, жан мен тәннің байланысы ерекше болғанын айта кеткен жөн. Христиан доктринасы жандардың ауысуын жоққа шығарады, сондықтан жанның бір ғана денесі болуы мүмкін. Дүниетанымдық тұрғыдан алғанда, бұл әр адамның болмысының бірегейлігін атап көрсететін және оның бір рет қана өмір сүретінін және соның нәтижесінде басқа мүмкіндіктер болмайтынын айтатын маңызды мәселе. кез келген нәрсені түзету немесе өзгерту, сондықтан сіз бірден өмір сүруіңіз керек. Осы тұрғыдан алғанда, бұл дипломдық жұмыс адамның өз іс-әрекетіне және жалпы өміріне жеке жауапкершілігін арттыруға ықпал етеді. Айта кету керек, христиандық - жеке құдайды болжайтын монотеистік дін, т.б. Құдай – адам. Тиісінше, Құдайдың тұлғасы адамның болмысын болжайды. Құдайдың болмысы мен адамның болмысы арасындағы диалог дұғада жүзеге асуы мүмкін. Диалог әңгімелесушілер арасындағы өзара қарым-қатынасты болжайды, бұл аспект, бір жағынан, христиандық дәстүрдегі адамға деген ерекше қатынасты, ал екінші жағынан, оған ең алдымен адамгершілік қасиеттерге қатысты ерекше талаптарды атап көрсетеді. Ал ортағасырлық философия мәдениетке кейін психология ғылымының негізгі категорияларының біріне айналған жаңа «тұлға» ұғымын енгізді.Христиандық мәдениеттің маңызды аспектілерінің бірі конфессия – тұлғаның өзін-өзі моральдық тану тәжірибесі. Егер антикалық ойшылдар ең алдымен тәнді сипаттауға бағытталса, ортағасырлық философтар адам жанын тануға бет бұрды. Оның үстіне интроспекция мен рефлексивтік еуропалық адамның менталитетіне мықтап еніп, индивидуалистік еуропалық мәдениеттің ерекшеліктерін және оның құндылықтар жүйесін анықтады. Мойындауда әрбір адам өзінің іс-әрекетін, ой-пікірін, сезімін білуі, оның мотивін білуі керек. Әлбетте, мойындау мәдениеті психологиядағы интроспективті әдістің прототипіне айналды.
Еуропалық орта ғасырлар мәдениетінің басты ерекшелігі – дүниенің діни бейнесі. Антикалық философиямен салыстырғанда негізгі категорияларды түсіну өзгерді: материя мен жан субстанцияға ие болды, идея жанның предикатына, оның анықтаушы белгісіне айналды және тәнсіздіктің семантикалық мағынасына ие болды. «Ақыл» категориясы қабілет мағынасына ие болып, сенімге (эмоционалдық құрамдас бөлікке) қатысты қарастырыла бастады. Кейіннен психологияда ойлау мен эмоция адамның ішкі және сыртқы әлемін бағалауының әртүрлі полюстеріне айналады. Тағдыр идеясы жаңа түсінікке ие болды және ерте орта ғасырларда Құдайдың мінез-құлқы ретінде қарастырылды. Провидентиализм концепциясы әр адамның тағдырына әлдеқашан жазылғанын және әрбір адамның бойындағы жақсылық пен жамандықтың жеңісін Құдай белгілегенін айтады. Дегенмен, соңғы орта ғасырлар адамның таңдау еркіндігіне және Құдайға дұға ету, жақсы істер, т.б.Сонымен, діндарлық ғылымға түзетулер енгізді: теоцентризм, провиденциализм және креационизм ортағасырлық философияның негізі болды. Сонымен қатар, орта ғасырлар адамзат тарихына адамды өзін-өзі тануға, өзін-өзі тануға, өзін-өзі моральдық бағалауға үйреткен дәуір ретінде енді.31. Ренессанс дәуіріндегі адам мәселесі.Ренессанс философиясыXVI ғасырлардағы еуропалық философиядағы бағыт. Ол ресми католиктік діндарлықтың қабылданбауымен және жеке тұлғаға деген қызығушылығымен сипатталады. Гуманистер ағымының ішінде бұл қызығушылық классикалық гуманизм идеяларында көрініс тапты және қазіргі жаратылыстану ғылымдары әдіснамасының негізін құрайтын шындықтың практикалық өлшемін бекітуге ықпал етті. Қайта өрлеу философиясы (14-16 ғасырлар) буржуазиялық төңкерістердің жаралы философиясының дәуірі. Оған мыналар кіреді: Еуропа елінде капиталистік өндірістік қатынастардың қалыптасуы, жаңа таптардың пайда болуы (буржуазия және пролетарий).