физикалық, материалдық, сезімтал ..."- деп жазды Фейербах Л. Фейербах. Философиялық ой ескерткіштері, 1995. - 502 Б. Материя болмайды, ол мәңгілік; шексіз. Табиғаттың себебін
табиғаттың өзінен іздеу керек. Табиғат, материя бастапқы, сана оларға екінші реттік.
Табиғат идеалистер ойлағандай рухқа емес, керісінше табиғаттағы рухқа негізделген. Табиғат рухтан бұрын болған. Бұл табиғат әр түрлі; ол барлық сезімдері бар адамға қол жетімді. «... Мен табиғат бойынша адам өзінен адам емес деп ерекшелейтін барлық сезімтал күштердің, заттар мен тіршілік иелерінің жиынтығын түсінемін ... "Табиғат "сөзінің астында мен басқа ештеңе түсінбеймін, мистикалық ештеңе, тұман, теологиялық ештеңе жоқ.
Сәйкес Фейербаху, мәселенің мәнін бейнелейді, қарапайымдылығы мен анықтық тиіс айрықшалықты белгілері антропологиялық философия.
Адам-бұл дене, физикалық, кеңістік
уақытша тіршілік иесі, сондықтан ол ойлана және ойлана алады.
Фейербах адам табиғатының бірлігі мен тұтастығын үнемі атап өтті. Ол денеден оқшауланған ойлауды идеалистер материяны тудыратын Құдайдың күшіне айналдыратынына терең сенімді болды. Сондықтан ойшыл адам мен қоғамның теологиялық тұжырымдамаларын қатты сынға алды.
34. Иррационализмдегі адам мәселесі.
ИРРАЦИОНАЛИЗМ (gazirrationalis irrational) – сөздің кең мағынасында ақыл-ойдың танымдағы шешуші рөлін шектейтін, қабылдайтын немесе жоққа шығаратын, осы іске асуды, іске асыруды ерекшелейтін философиялық ілімдер.
Әдетте, бұл ілімдер идеалистік сипатқа ие және адам психикасының негізгі идеялық немесе абсолютті қабілеттерінің бірін мойындайды («Вилл >> Шопенгауэр»); немесе белгісіз ештеңе (Кант, Спенсер, С. Фрэнк), адам санасына түбегейлі қол жетімсіз, оның негізінде жатқанымен және өзін қандай да бір жолмен көрсетуге қабілетті. Егер иррационализм рационалды таным рөлін алатын болса, онда агностицизм дүниенің түбегейлі надандығын растайды.Тарихи тұрғыдан иррационализмнің бірінші түрі – скептицизм. негізін қалаушы скептицизм DURRRH «заттар бірдей ажыратылмайтын, белгісіз және белгісіз» деген пікір, «біздің сезімдеріміз де, пікірлеріміз де шындық немесе жалған емес» деген байқау. Эмпирикустың пікірінше, скептицизмнің мақсаты «біздің пікірімізге қатысты нәрсеге немқұрайлылық және біз бастан кешіруге мәжбүр болған модерация». Скептицизм мұндай концепциялармен барынша тікелей байланысты, өйткені нигилизм қарапайымның барлығын – релятивизмді – адам білімінің зерттелуі мен салыстырмалылығын, шарттылығы мен субъективтілігін толық жоққа шығарады. Иррационализмнің негізгі парадоксы – шынайы білімнің рационалды сәйкессіздігін немесе мүмкін еместігін рационалды түрде дәлелдеу немесе бекіту әрекеті. Мұны басқа скептиктер де байқады. Атап айтқанда, эмпирикалық секст қандай да бір дәлелдеудің мүмкін еместігін дәлелдейтін скептикалық дәлелдемені осы уақытқа дейін ғана бар отпен салыстырды, ал барлары оларға бағынады. Скептикалық аргумент өзі бағытталған субъектімен бірге «өзін жүктейді». Бұл парадоксты шешудің екінші жолы – ақыл тек қисынсыз мистикалық тәжірибе нәтижесінде алынған білімге жетелейді. Философияның зерттелуі мен міндеті, Н.А.Бердяев түсінгендей: «интуицияда көрінетін ақиқаттың ең тамаша тұжырымын табу», оған дәлелденбеген және қорытынды тұжырымдарды жоққа шығаратын формулаларды синтездеу. Николай Кузанскийдің ақыл-ойының «елеусіз позициясы» түріндегі үш жолы логикалық түрде оның шекараларының бар екенін мойындауға келеді, оны жеңуге күші жетпейді. Сонымен бірге құдай ұғымының «шексіз», «шексіз», «сөзбен айтып жеткізуге болмайтын» және «тауарсыз» ұғымында бар екенін дәлелдей отырып, ол өзі үшін асқақ, абсолютті теңдіктің адекватты концепциясын табуға тырысады.35. Адам, индивид, тұлға, пенде, азамат, кісі ұғымдарына сипаттама. Адам – ғарыштың тудырған ғажап пендесі, ол текті ұғым болып табылады, сондықтан адамзат тегіне қатысты барлық белгілер бейнеленеді. Бірақ мұндай көз-қарас адам мәнін анықтау үшін жеткіліксіз. Адам-қайшылықты пенде. Оның, бір жағынан –денесі, екінші жағынан, сана, рухы бар екенін әркім біледі.
Жеке тұлға (лат. individuum-бөлінбейтін, бөлінбейтін) - бұл адамзат баласының жалғыз өкілі, адамзаттың барлық әлеуметтік және психологиялық белгілерінің нақты тасымалдаушысы: ақыл, ерік, қажеттіліктер, мүдделер және т. б."Жеке тұлға" ұғымы адамды басқа адамдар арасында жеке тұлға ретінде белгілеу үшін қолданылады. Адам тек бір ғана емес, әрқашан "біреуі".Даралық-бұл адамның көріністерінің ерекше ерекшелігі, оның эксклюзивтілігін, жан-жақтылығы мен үйлесімділігін, табиғилығы мен қарапайымдылығын баса көрсетеді."Даралық" ұғымы адамды көптеген адамдардың бірі ретінде белгілеу үшін қолданылады, бірақ оның жеке ерекшеліктерін ескере отырып: сыртқы келбеті, мінез-құлқы, мінезі, темпераменті, ақыл-ойы, қабілеті және т. БТұлға (лат. persona-актерлік маска) - бұл қоғамдық өмірде жүзеге асыратын әлеуметтік маңызды белгілердің, қасиеттер мен қасиеттердің жиынтығына ие, саналы қызметтің субъектісі болып табылатын адам."Тұлға" ұғымы әлеуметтік маңызды қасиеттері бар адамды білдіру үшін қолданылады. Әр адам жеке тұлға емес. Жеке тұлға туады, даралыққа ие болады және әлеуметтену процесінде тұлға болады.Әлеуметтену-бұл қоғамдағы өмірге қажетті білімді, мәдени нормаларды, дәстүрлер мен әлеуметтік тәжірибені жеке адамның игеруі және одан әрі дамыту процесі.Әлеуметтенудің келесі кезеңдері бар:бастауыш-отбасы, мектепке дейінгі балалар мекемелері;орта-мектеп;соңғы-жаңа рөлдерді игеру: жұбайы, ата-анасы, әжесі және т. б..Неғұрлым кең таралған-бастапқы (жетілген тұлға қалыптасқанға дейін) және қайталама әлеуметтенуге бөліну.36. Философиялық ойлар тарихындағы өмірдің мәні мәселесі: фатализм, гедонизм, волюнтаризм, функционализм.Өмірдің мәні мәселесі адамның мәні мәселесімен тығыз байланысты; олар бір-бірімен тығыз байланысты және жиі сәйкес келеді. Екеуі де адаммен – материалдық әлемнің ең жоғары құбылысымен айналысады. Өмірдің мәні мәселесі өте күрделі, оны өткеннің көптеген ойшылдары шешуге тырысты. Ол Қазіргі философияның да назарында. Бірақ өмірдің мәні туралы сұраққа нақты жауап жоқ.Өмірдің мәні туралы сұрақ-бұл әлемдегі адамның тағдыры туралы сұрақ-адам не үшін өмір сүреді? Француз философы және жазушысы А. Камус "Сисифус мифі" эссесінде философияның бір ғана негізгі мәселесі бар деп жазды. Бұл өмір сүру үшін өмір сүру керек пе, жоқ па деген сұрақ. Қалғандары – әлемнің үш өлшемі бар ма, ақыл тоғыз немесе он екі санатты басшылыққа ала ма-екінші дәрежелі.
Өмірдің мағынасын түсіндірудің әртүрлілігі өмірдің мағынасының негізгі ұғымдарында болудың әртүрлі мақсаттарымен анықталады: фатализс,гедонизм, эвдемонизм, утилитаризм, прагматизм.ФАТАЛИЗМ-бұл тек логика заңдарынан (принциптерінен) (логикалық заңды қараңыз), әлемдегі барлық нәрсе алдын-ала анықталған, сондықтан адамның ерік-жігері жоқ деген философиялық ілім.Гедонизм - өмірдің мәні-барынша ләззат алу. Гедонизмнің негізін қалаушы-Сократтың замандасы ежелгі грек философы Аристипп (б.з. д. 435-355 жж.). Аристипп адамның жан дүниесінің екі күйін ажыратады: ләззат жұмсақ, нәзік және ауырсыну жанның өрескел, серпінді қозғалысы ретінде. Бұл жағдайда ләззат түрлері арасында айырмашылықтар жасалмайды, олардың әрқайсысы өз мәні бойынша басқасына сапалы түрде ұқсас. Аристипптің пікірінше, бақытқа апаратын жол-бұл ауырсынудан аулақ болу кезінде максималды рахатқа жету.Эвдемонизм - өмірдің мәні-бақытты болу. Эвдемонизмді ұстанушылардың пікірінше, адам үшін ең үлкен пайда-бақыт. Ілімі эвдемонизмге жататын Аристотельдің айтуынша, бақыт "біз әрқашан өзіміз үшін және ешқашан басқа нәрсе үшін сайлаймыз". Ортағасырлық ойшылдардың арасында эвдемонизм Томас Аквинаның іліміне тән болды және ең жоғары бақыт Құдайды білу және оны алдағы өмірде көру мүмкіндігі деген пікірге келді.Утилитаризм- жеке пайда мен пайдаға ұмтылуда өмірдің мәні. Экономикалық утилитаризмді ұстанушылар Бақыт туралы емес, жеке тұлғалардың өздері қалаған нәрсені алуы туралы және осылайша нақты және гипотетикалық таңдау туралы мәліметтерге негізделген нақты және күрделі теорияны құруға және нәтижені ақшалай түрде ұсынуға мүмкіндігі бар.Прагматизм- өмірдің мәні байлықпен, заттарға, жайлылыққа, беделге деген ұмтылыспен байланысты.Оның пайда болуы XIX ғасырдағы американдық философ Чарльз Пирстің есімімен байланысты, ол прагматизмнің "максимін" бірінші болып тұжырымдады. Әрі қарай, прагматизм Уильям Джемс, Джон Дьюи және Джордж Сантаяна жазбаларында дамыды. 37.С.Кьеркегордың философиясы.(уник-100%) Серен Кьеркегор дат философы және экзистенциализмнің бастаушысы. Кьеркегор философиясының негізгі ұстанымы – жеке адамның абсолютті бостандығы. Ол индивидті кез келген тәуелділіктен: табиғи байланыстардан, әлеуметтік әсерлерден және адамды басқа адамдармен байланыстыратын басқа да қатынастардан босатты. Адам өзін сырттан бар барлық нәрселерден босату арқылы ғана өзін тұлға ретінде айқындайтын даралыққа ие болады. Кьеркегор өзінің сапалы, диалектикасын алға тартады, ол тек сапалы, есептелмейтін және айтылмайтын алғышарттарды ескеруі керек, өйткені олар жеке тәжірибе болып табылады. Ең алдымен, олар қорқынышты болмыстың бастапқы сипаты ретінде еркіндікке қарсы қамтиды. Қорқыныш тұлғаның мәнін, оның өлім алдындағы еркіндігін білдіреді. Бұл ең жақын тәжірибе және жеке адамның шынайы болмысы. Шынайы болмысты ешкімге беру мүмкін емес, бірақ шындыққа жатпайтын болмысты басқалармен бөлісуге болады. Сапалық диалектика иррационалдық мазмұнды тұлғаның Құдайға қатынасы арқылы анықталатын тұлғаның негізі ретінде қарастырады. Кьеркегордың пікірінше, адам Құдайға барар жолда болмыстың үш кезеңінен өтеді: эстетикалық, адам бір минуттық тәжірибемен ғана өмір сүрсе, этикалық, болашаққа алаңдаушылықпен өмір сүрсе, діни, бірге өмір сүрсе. Мәңгілік сезімі. Эстетикалық кезеңде адам үмітсіздік пен қанағаттанбау салдарынан әрі қарай білім алудан және өзінің болмысының ақиқатын алудан бас тартады, сол арқылы эмоционалдық ләззаттың тұтастығы мен өткірлігіне қол жеткізеді. Дегенмен, бұл кезеңде әлі де шынайы үмітсіздік жоқ. Нағыз үмітсіздік этикалық кезеңде ғана келеді. Бұл үмітсіздік адамды діни кезеңге әкеледі, ол өз болмысының діни маңыздылығын сезінеді.
38 Экзистенциализм философиясы.(уник-80%) Экзистенциализм – философияның бағыты, оның негізгі зерттеу пәні адам, оның мәселелері, қиындықтары, қоршаған дүниедегі болмыс. Экзистенциализм 19 ғасырдың ортасында пайда бола бастады, ал 20 ғасырдың 20-70 жылдарында өзектілігі артып, Батыс Еуропадағы танымал философиялық бағыттардың біріне айналды. 20-70 жылдардағы экзистенциализмнің өзектіленуі және өркендеуі. 20 ғасыр келесі себептерге ықпал етті: Бірінші дүниежүзілік соғысқа дейін, бірінші және екінші дүниежүзілік соғыстар кезіндегі және олардың арасындағы адамзатты шарпыған моральдық, экономикалық және саяси дағдарыстар; Ғылым мен техниканың қарқынды өсуі және техника жетістіктерін адамға зиян келтіру. Адамзаттың өлім қаупі (ядролық қаруды ойлап табу және қолдану, жақындап келе жатқан экологиялық апат); Фашистік және басқа да тоталитарлық режимдердің адам тұлғасын толығымен басыпжаншуы; С.Кьеркегордың экзистенциализмі Дат философы С. Кьеркегор экзистенциализмнің негізін салушы болып саналады. Ол: философия неге сонша сан алуан сұрақтарды – болмыстың мәнін, материяны, Құдайды, рухты, танымның шектері мен механизмдерін қарастырады және адамға дерлік мән бермейді, оның үстіне нақты адамды оның ішкі дүниесімен ерітеді деген сұрақ қойды. Кьеркегор философия адамға, оның кішкентай мәселелеріне жүгініп, оған өзі түсінетін, ол үшін өмір сүре алатын шындықты табуға көмектесуі керек, адамға ішкі таңдау жасауға және өзінің «Менін» жүзеге асыруға көмектесуі керек деп есептеді. Философ келесі ұғымдарды анықтады: Шынайы емес болмыс – адамның қоғамға толық бағынуы, «бәрімен бірге өмір сүру», «басқалар сияқты өмір», «ағыммен жүру», өзінің «менін» сезінбей, өз болмысының бірегейлігін, шынайы кәсіп таппай; Кьеркегордың көзқарасы бойынша адам – шекті мен шексізнің, уақытша мен мәңгіліктің, еркіндік пен қажеттіліктің синтезі. Ал бұл синтез өздігінен болмайды және адамға табиғаттан берілмейді – ол өз өмірін белгілі бір жолмен құрып, саналы түрде жасалуы керек. Демек, адамның өмірде алдына қоятын басты міндеті – өзін-өзі меңгеру. Мартин Хайдеггердің экзистенциализмі Мартин Хайдеггер (1889 – 1976) философияның пәні мен міндеттерін экзистенциалистік түсінудің негізін жасаумен айналысты. Болмыс, Хайдеггер бойынша, адам өзін жатқызатын болмыс, адамның болмысының ерекшеліктермен толықтығы; оның өмірі өзіне тиесілі және ол үшін бар нәрседе. Жан-Поль Сартрдың экзистенциализмі Жан-Поль Сартрдың (1905-1980) экзистенциалдық философиясының негізгі мәселесі – таңдау мәселесі. Сартрдың ойынша, адам өмірінің ең маңызды шарты, оның «өзегі» және әрекетінің негізі – еркіндік. Адам өз еркіндігін табады және оны таңдауда көрсетеді, бірақ қарапайым, екіншілік емес (мысалы, бүгін қандай киім кию керек), бірақ шешім қабылдаудан аулақ болу мүмкін болмаған кезде Сартр мұндай шешімді экзистенциалды таңдау деп атайды. С.Кьеркегор достықсыз және мұңды әлемде адам болмысының мәселелерін шеше отырып, адамның өмірге дайындықсыз енуінен және оны бастапқыда мерекелік орын ретінде қабылдауынан, оның жетілу сатысынан өтіп, қозғала алатындығынан шығады. Өмірдің эстетикалық көзқарасынан ләззат алудың мақсаты алға шығады, өмірлік мақсат парызға парасатты қызметке айналатын этикаға және Құдайға қызмет етуге айналатын өмірге діни көзқарасқа жақындайды. М.Хайдеггер адам болмысының мәселесін басқаша шешеді. Ол үшін дүниедегі адам болмысының мәселелерін шешу жолындағы басты міндет – дүниені танудың негізін қалау. Бұл рөлді онтология ойнайды, ол болмысты тыңдауға және әлемде жайлы тұруға ұмтылған кезде бізге беретін сигналдарға сәйкес оған деген көзқарасты дамытуға негізделген. Ойшыл дүниенің үйлесімділігі туралы біліммен байытылған адам ақыл-ойы негізінде әлем мен адам арасындағы келісімді табуға ұмтылады. Ж.-П. Сартр мен А.Камю дүниенің қиыншылықтарына тоқталып, оның сандырақтығын көрсете отырып, адамның көңілін қалдырмай, адамдық борышын батыл өтеуді, шығыннан қорықпай, тағдырдың соққысына иілмей, күнделікті шаруасын сабырмен атқаруды ұсынады. Ақиқаттың езгісіне шыдауға болмайтындай күйге жеткенде, бұл езгіні жойып, әлсіретіп, бүлік шығаруға батылы бару.