шама - бұл ар жағында бастапқы қолданыл- ған аттас физикалық шамаға физикалық шаманың өлшемсіз қатынасы. Мысалы, көміртектің атомының 1/12 массасына қарағанда, атом және химиялық элементтердің молекулалық салмақтары - 12. Салыстырмалы шамалар өлшемсіз бірліктерде, пайыздар, (қатынас 10-3-ке тең) лай, миллион еншілерінде өрнектеле алады.
Логарифмдік шама екі аттас физикалық шамаларды өл- шемсіз қатынастың логарифмы болады. Мысалы, олар ды- быстық қысымның деңгейінің өрнегі, күшейту, әлсірету үшін қолданылады, тағы сол сияқтылар.
Логарифмдік шаманы бірлік бел болып табылады екен: Р2 және Р1 = 10 Р1 Р2-дің жанында 1 (P2/P1 ) = lg-лер қуат, энергияның аттас шамалары бел формула бойынша анықталар еді (кернеу, қысым тағы сол сияқтылар), күшке қатысты екі аттас шамалардың қатынасы үшін тағы сол сияқтылар:
1Б = 2 lg (F/F) при F2 = 10°'5 Fj (8)
Белден бөлікті бірлік 0,1 Б тең децибел болып табылады.
Бірліктер белгілерінің жазылу ережелері
- Пайда болған бірліктердің аттарынан белгілері бас әріптен жазылады, соның ішінде СИ қосымшалармен, мысалы: ампер - А, мегапаскаль - МПа, килоньютон - кН, гигагерц - ГГц. -
Бірліктердің белгілерін түзу шрифтпен баспадалық әріп- пен тереді, нүктені қысқарту таңбасы ретінде қоймайды.
-
Белгілерді санмен көрсетілген шама мәндерінен кейін пробел арқылы жазады, басқа жолға тасымалдау рұқсат етілмейді. Кейбір таңбалардан кейін пробелсіз белгінің жоғарысына таңба- сы қойылады. Мысалы: 10 м/с, 15°.
-
Егер санмен көрсетілген мән қисық сызығы бар бөлшек сан болса, олар жақшаға алынады. Мысалы: (1/60) с-1.
-
Шекті ауытқулары бар шама мәндері көрсетілгенде, оларды жақшаға алады немесе сандық шама мәнінен соң қойылады және оның шекті ауытқу бірліктерін қояды. Мысалы: (100,0 ± 0,1) кг, 50 г ± 1 г.
-
Туынды белгілеріне кіретін бірліктердің (Н-м, Па-с) орта белден нүктемен бөледі, «х» таңбасына бұл әдіс қолданылмай- ды. Егер бұл қарама-қайшылық тудырмаса, машинаға басылған мәтіндерде нүкте белгісін баспауға болады немесе бөлуге рұқсат етіледі.
-
Белгілердегі бөлу таңбасы ретінде көлденең сызықты немесе қисық сызықты қолдануға болады (тек біреу ғана). Егер бөлімде бірліктердің туындысы тұрса, қисық сызықты қолданғанда, оны жақшаға алады. Дұрысы: Вт/(м-К), бұрысы: Вт/м/К, Вт/мК.
-
Бірліктердің белгілерінің туындысы түрінде дәрежелі (оң және теріс) бірліктердің белгісін қолдануға рұқсат етіледі: Втм- 2-К-1, А-м2. Теріс дәрежелердің қолданылуында, көлденең немесе қисық сызықты (бөлу таңбасы) қолдану рұқсат етілмейді.
-
Әріптік белгілері бар арнайы таңбалардың тіркесін қолдануға рұқсат етіледі. Мысалы: °/с (градус секундына).
-
Белгі және бірліктердің толық аттарын қиыстыруға рұқсат етілмейді. Бұрыс: шақырым/час, дұрыс: шақырым/ч.
Еселі бірліктер үшін қосымшалар
Еселі бірліктер - кейбір физикалық шама өлшемінің саны негізгі бірліктен бірнеше рет асатын бірліктер.
9-кесте
Еселі бірліктерді белгілеу үшін бірліктердің Халықаралық жүйе кеңесі (СИ) белгілеген қосымшалар
Қыс-
қарту
|
Орысша
қосымша
|
Халықаралық
қосымша
|
Орысша
белгілеу
|
Халықаралық
белгілеу
|
Мысал
|
101
|
дека
|
deca
|
Да
|
Da
|
дал - декалитр
|
102
|
гекто
|
hecto
|
Г
|
H
|
га - гектар
|
103
|
кило
|
кііо
|
К
|
K
|
кН -
килоньютон
|
106
|
мега
|
Mega
|
М
|
M
|
МПа - мегапаскаль
|
109
|
гига
|
Giga
|
Г
|
G
|
ГГц - гигагерц
|
1012
|
тера
|
Tera
|
Т
|
T
|
ТВ -
теравольт
|
1015
|
пета
|
Peta
|
П
|
P
|
Пфлоп - петафлоп
|
1018
|
экса
|
Exa
|
Э
|
E
|
ЭБ - эксабайт
|
1021
|
зетта
|
Zetta
|
З
|
Z
|
Зб - зеттабит
|
1024
|
йотта
|
Yotta
|
И
|
Y
|
|
Екілік қосымшалар
Программалауда және компьютерлерге қатысты индус- трияларда сол бір қосымшалар кило -, миллион -, гига -, тера және тағы басқалар. Екінің еселі дәреже шамасына қолдану жағдайында (мысалы, байт) 1000 емес, 1024=210 еселілік білдіре алады. Қандай жүйенің қолданылатыны контекстен көрінуі ашық болу тиісті (мысалы, жадтың көлеміне қарай жедел және диск сияқты жадтың көлеміне 1024-ші еселілік қолданылады, еселілік байланыс каналдарына қарай 1000 «килобит секундына). 1 килобайт = 10241 = 210 = 1024 байт 1 мегабайт = 10242 = 220 = 1 048 576 байт 1 гигабайт = 10243 = 230 = 1 073 741 824 байт 1 терабайт = 1024