Господа -- спасение наше» сделан К. А. Битнером. Мессершмидт наверняка пони мал, что представляет собой аббревиатуру, а не самодостаточное слово, одна ко упор в своем понимании он сделал на значении `имя. Тем самым во второй строке древнееврейского текста появляется значение «который поднимает на уро вень целителя из целителей», что подходит для Брейна, заслуги которого в области практической медицины были огромны, особенно во время эпидемии 1709 г. При этом следует иметь в виду и правильное с точки зрения библеистики толкование, которое привел в цитируемом письме К. А. Битнер: «В тексте стр. 1 использована аббревиатура bsy, которая в средневековых еврейских текстах служит для передачи выражения basem YHWH «во имя Господа, в имени Господа». Однако, если автором текста являлся христианин, данную аббревиатуру можно понять и как basem yesua' «в имени Иисуса». Текст строки может содержать аллюзию на ветхозаветный текст пророка Иоиля (Иоил 3:5 (2:32): «Всякий, кто призовет имя Яхве, спасется (древнеевр. yimmalet)...», а также на новозаветные тексты, в которых сообщается о том, что спасение содержится в имени Иисуса (Деян 4:10-12; Рим 10:9-13 -- цитата из книги Иоиля, но использована применительно к Иисусу)». Мне представляется, что резонно видеть применительно к Брейну определение «врач из врачей», «целитель из целителей», который еще и готовит таковых. Синодальный перевод Псалма 87, 11 «Разве над мертвыми Ты сотворишь чудо? Разве мертвые встанут и будут славить Тебя?» продолжает традицию понимания рефаимов «Рефаимы -- исполины земли Ханаанской; жили в Васане; столицей их был Аштерот- Карнаим (Быт. 14, 5). Во времена Моисея в их земле жили амореи, но васанский царь Ог был из племени рефаимов (Втор. 3, 11). Они были побеждены Давидом» (Дьяченко 1993, 547). как некогда живших, но более не существующих гигантов (это отражено в латинской Вульгате, переведенной с древнееврейского numquid mortuis facies mirabilia aut gigantes surgent), но традиция латинского перевода, опирающегося на Септуагинту, дает в качестве действующих лиц врачей: «numquid mortuis facies mirabilia aut medici suscitabunt et confitebuntur tibi» (Psalm. 87, 11, ср.:
Можно не сомневаться, что Мессершмидт был знаком с Псалмами в оригинале, а в понимании текста следовал Септуагинте или латинской Вульгате, в которой упоминались врачи. Вероятно, такое понимание библейского текста перекликается указанием на сопричастность Мессершмидта медицине, что подчеркнуто в конце подписи. Более правильный в своей опоре на традиции научной библеистики комментарий К. А. Бит- нера: «В стр. 2 встречается слово harope'e. Его можно интерпретировать как форму мн. ч. имени rope “исцеляющий, целитель, врач” в status constructus с определенным артиклем ha. Исходя из контек-ста, однако, можно предположить, что оно обладает той же семантикой, что и последующее rsp'a'im (“рефаимы, обитатели подземного мира”). Проблема заключается в том, что слово rap) a'im засвидетельствовано в Библии только в status absolutus, соответствующая сопряженная форма (т. е. status constructus) не известна. По мнению современных ученых, rap) a'im происходит от корня r-p-w/y “быть слабым”, либо от корня r-p-' “лечить, исцелять” (см., напр.: Gesenius 2009, 1260-1261). Неко-торые ученые предполагали, что масоретская вокализация древнееврейского слова, обозначающего рефаимов, вторична, и предлагали вокализовать его как ropa'im “целители” (см.: de Moor 1976, 340-341; ср. с переводом его в LXX в Ис 26:14 и Пс 88 (87):11 как їатрої). Если предположить, что по-добная мысль родилась и в голове автора нашего текста, haropa'e может обладать значением “рефаимы, то есть целители”, мысль, как мы видели, отраженная в греческом тексте Септуагинты. В стр. 2 содержится аллюзия на тексты книги пророка Исайи (Ис 26:14-9): «Мертвые не оживут; рефаимы не встанут (rap a'im bal yaqumu), потому что Ты посетил и истребил их, и уничтожил всякую память о них. Оживут мертвецы твои, трупы твои восстанут (yaqumun)... Земля извергнет рефаимов (rap ahm )» и Псалтири (Пс 88 (87):11): «Разве над мертвыми Ты сотворишь чудо? Разве рефаимы встанут (rap) ahm yaqumu), прославят Тебя?». Совершенно очевидно при этом желание Мессершмидта упомянуть врачебную деятельность обоих -- Брейна и собственную; не менее отчетливо желание показать, насколько он ценит дружбу Брейна, для которого он бы хотел быть всем, тут же подчеркивая, что он «всем обязан Брейну». Дата и место точно обозначено: 16 ноября 1716 г. (в день шестой на десять до Декабрьских календ 1716 г.), причем писалось в Музее Брейна в принадлежавший Иоганну Филиппу Брейну альбом. Перевод этого стихотворения может быть таким:
В имени Господа -- спасение наше, который восставляет врачей из врачей.
Пусть ставит имя другой. Не стану писать свое имя:
Брейн, я изысканно здесь -- как подобает -- пишу.
То, что заглавия нет, Ты, возможно, воспримешь как некий OMEN, но перевернув, NEMO, конечно, прочтешь.
Я не хочу меж друзей называться именем NEMO,
Да и в альбоме НИКТО не заполняет страниц.
Брейн, ты жаждешь в пустом обнаружить известное имя?
Вместо NEMO-НИКТО имя как OMNE читай!
Так захотел сюда добавить свое имя тот, кто знает, что всем Тебе обязан. Твой во всем старании Даниель Готлиб Мессершмидт, доктор медицины. Писано в Гданьском музее 16 ноября 1716 г.
мессершмидт брейн библейский текст
Литература
1. Бабичев Н. Т., Боровский Я. М. Словарь латинских крылатых слов. М., Русский язык, 1982.
2. Басаргина Е. Ю. и др. (ред.) Первый исследователь Сибири Д. Г. Мессершмидт: Письма и документы. 1716-1721. Ad fontes. Материалы и исследования по истории науки. Supplementum 7. Санкт- Петербург, Нестор-История, 2019.
3. Дьяченко Г. Полный церковно-славянский словарь. М., 1993 [1898].
4. Казанский Н. Н. Орфоэпия, орфография и филология (эпиграмма Даниэля Готлиба Мессершмидта In права Russorum quod prava pronuntiant). Вестник Санкт-Петербургского университета. Язык и литература. 2020, 17 (4) (в печати).
5. Полонская К. П., Поняева Л. П. Хрестоматия по ранней римской литературе. М., Греко-латинский кабинет Ю. А. Шичалина, 220 00. Academie des sciences. https://www.academie-sciences.fr/fr/Liste-des-membres-depuis-la-creation-de-l- Academie-des-sciences/les-membres-du-passe-dont-le-nom-commence-par-b.html (дата обращения: 21.05.2020).
6. Breyne J., Breyne J. Ph. Prodromi fasciculi rariorum plantarum primus et secundus ... notulisque illustrata.... Quibus praemittuntur vita et effigies auctoris. Cura et studio Joannis Philippi Breynii ... huius ad calcem annectitur Dissertatio botanico-medica, de radice Gin-sem, seu Nisi et herba Acmella. Danzig, 1739.
7. Breynii Joannis Philippi, M. D. Academ. Imperial. Nat. Curios. et Societ. Reg. Lond. sodalis, historia naturalis cocci radicum unctorii, quod polonicum fulgo audit; praemissis qvibusdam coccum in genere et in specie coccum ex ilice y qvod grana kermes et alterum Americanum, qvod cochinilla Hispanis dicitur spect- antibus. Cum figuris coloribus nativis pictis. Gedani, sumtibus auctoris, prostant apud Cornelium a Beughem, 1731.
8. Coccei[i] Johannis. S. Theologiae in Academia Lugdunensi Professoris Lexicon et Commentarius Sermonis Hebraici et Chaldaici Veteris Testamenti: Accedunt Interpretatio Vocum Germanica, Belgica ac Graeca ex LXX. Interpretibus; Et necessarii Indices. Lugduni Batavorum, Verhoef, 1669.
9. Daszkiewicz P., Heurtel P. Georges Leclerc de Buffon et lecole naturaliste de Gdansk. Annales du Centre Scientifique de l'Academie Polonaise des Sciences, 2009, 10, 179-187.
10. Daszkiewicz P, Tarkowski R. Nowe dane dotycz^ce historii polskiej geologii przedstawione po raz pierwszy na konferencji Buffon i Polska w Stacji Naukowej PAN w Paryzu. Przeglqd Geologiczny, 2007, 55/10, 845-848.
11. Gesenius W. Hebraisches und Aramaisches Handworterbuch tiber das Alte Testament. 18. Auflage. 5. Lief- erung 2-№' / Hrgg. von R. Meyer, H. Donner. Berlin; Heidelberg: Springer-Verlag, 2009.
12. Kuijlen J. Paradisus Batavus: bibliografie van plantencatalogi van onderwijstuinen, particuliere tuinen en kwekerscollecties in de Noordelijke en Zuidelijke Nederlanden (1550-1839). Wageningen, Pudoc, 1983.
13. Lexicon mediae et infimae latinitatis Polonorum. Stownik taciny sredniowiecznej w Polsce. Vol. 1. Wroclaw, 1953.
14. de Moor J. C. Rapfuma -- Rephaim. Zeitschriftftir die Alttestamentliche Wissenschaft, 1976, 88, 323-345.
15. Pars Septentrionalis Arcis Regiae Holmensis auspicio ac sumtu Serenifiimi Regis Caroli XI. Anno 1693 e funda- mentis exstructa qua faciem introrsum vertit ad ipsam arcis aream. Ejusdam partis facies exterior quae spectatpontem et Suburbium septentrionale. Berlin, 1719.
16. Ioh. Frid. Noltenii Einbeccensis dvcalis scholae Scheningensis conrectoris Lexicon Latinae lingvae anti- barbarvm qvadripartitvm cvm adnexa ad calcem recensione scriptorvm latinorvm critica, iterata hac editione sic ab avctore recognitvm, emendatvm ac locvpletatvm, vt novvm opvs videri possit. Accedit praefatio svmme venerabilis abbatis Moshemii. Erasmvs artes extenuantibus et dicentibus, non opus esse facundi, prudentissime respondit: Nec opus est barbarismis et soloecismis. Cvm privilegio sacrae Caesareae Maiestatis et Polon. Regis et Saxon. elect. Lipsiae et Helmstadii apvd Christian. Frideric. Weygand. MDCCXLIV.
17. Roob H. Jacob und Johann Philipp Breyne: Zwei Danziger Botaniker im 17. und 18. Jahrhundert: Nachlassver- zeichnis. Gotha, Forschungsbibliothek Gotha, 1988.
18. Znosko J. Jednostki geologiczne Polski i ich stanowisko w tektonice Europy. Geological Quarterly, 1966, 10/3, 646-665.
References
1. Academie des sciences. https://www.academie-sciences.fr/fr/Liste-des-membres-depuis-la-creation-de-l-Acad- emie-des-sciences/les-membres-du-passe-dont-le-nom-commence-par-b.html (accessed: 21.05.2020).
2. Babichev N. T., Borovskij Ja. M. Dictionary of Latin Winged Words. Moscow, Russkii iazyk Publ., 1993. (In Russian)
3. Basargina E. Ju. et al. (eds). The First Siberia's Explorer D. G. Messerschmidt: Letters and Documents. 1716 1721. St. Petersburg, Nestor-Istoria Publ., 2019. (In Russian)
4. Breyne J., Breyne J. Ph. Prodromi fasciculi rariorum plantarum primus et secundus ... notulisque illustra- ta.... Quibuspraemittuntur vita et effigies auctoris. Cura et studio Joannis Philippi Breynii ... huius ad calcem annectitur Dissertatio botanico-medica, de radice Gin-sem, seu Nisi et herba Acmella. Danzig, 1739.
5. Breynii Joannis Philippi, M. D. Academ. Imperial. Nat. Curios. et Societ. Reg. Lond. sodalis, historia naturalis cocci radicum unctorii, quod polonicum fulgo audit; praemissis qvibusdam coccum in genere et in specie coccum ex ilice y qvod grana kermes et alterum Americanum, qvod cochinilla Hispanis dicitur spect- antibus. Cum figuris coloribus nativis pictis. Gedani, sumtibus auctoris, prostant apud Cornelium a Beughem, 1731.
6. Coccei[i], Johannis. S. Theologiae in Academia Lugdunensi Professoris Lexicon et Commentarius Sermonis Hebraici et Chaldaici Veteris Testamenti: Accedunt Interpretatio Vocum Germanica, Belgica ac Graeca ex LXX. Interpretibus; Et necessarii Indices. Lugduni Batavorum, 1669.
7. Daszkiewicz P, Heurtel P Georges Leclerc de Buffon et lecole naturaliste de Gdansk. Annales du Centre Scientifique de l'Academie Polonaise des Sciences, 2009, 10, 179-187.
8. Daszkiewicz P, Tarkowski R. Nowe dane dotycz^ce historii polskiej geologii przedstawione po raz pierwszy na konferencji Buffon i Polska w Stacji Naukowej PAN w Paryzu. Przeglqd Geologiczny 2007, 55/10, 845-848.
9. Diachenko G. The Complete Church Slavonic Dictionary. Moscow, 1993 [1898]. (In Russian)
10. Gesenius W. Hebraisches und Aramaisches Handworterbuch tiber das Alte Testament. 18. Auflage. 5. Lief- erung Х-Ш / Hrgg. von R. Meyer, H. Donner. Berlin, Heidelberg, Springer-Verlag, 2009.
11. Kazansky N. N. Orthoepy, orthography and philology (An epigram by Daniel Gottlieb Messerschmidt (1685-1735) In права Russorum quod Prava pronuntiant). Vestnik of Saint Petersburg University. Lan guage and Literature, 2020, 17 (4) (in press). (In Russian)
12. Kuijlen J. Paradisus Batavus: bibliografie van plantencatalogi van onderwijstuinen, particuliere tuinen en kwekerscollecties in de Noordelijke en Zuidelijke Nederlanden (1550-1839). Wageningen, Pudoc, 1983.
13. Lexicon mediae et infimae latinitatis Polonorum. Stownik taciny sredniowiecznej w Polsce. Vol. 1. Wroclaw, 1953.
14. de Moor J. C. RapFuma -- Rephaim. Zeitschrift ftir die Alttestamentliche Wissenschaft, 1976, 88, 323-345.
15. Noltenii Einbeccensis dvcalis scholae Scheningensis conrectoris Lexicon Latinae lingvae antibarbarvm qvadripartitvm cvm adnexa ad calcem recensione scriptorvm latinorvm critica, iterata hac editione sic ab avctore recognitvm, emendatvm ac locvpletatvm, vt novvm opvs videri possit. Accedit praefatio svmme venerabilis abbatis Moshemii. Erasmvs artes extenuantibus et dicentibus, non opus esse facun- di, prudentissime respondit: Nec opus est barbarismis et soloecismis. Cvm privilegio sacrae Caesareae Maiestatis et Polon. Regis et Saxon. elect. Lipsiae et Helmstadii apvd Christian. Frideric. Weygand. MDCCXLIV.
16. Pars Septentrionalis Arcis Regiae Holmensis auspicio ac sumtu Serenifiimi Regis Caroli XI. Anno 1693 e funda- mentis exstructa qua faciem introrsum vertit ad ipsam arcis aream. Ejusdam partis facies exterior quae spectat pontem et Suburbium septentrionale. Berlin, 1719.
17. Polonskaia K. P, Poniaieva L. P Chrestomathy of Early Latin Literature. Moscow, Greco-Latinskii kabinet Shichalina Publ., 220 00. (In Russian)
18. Roob H. Jacob und Johann Philipp Breyne: Zwei Danziger Botaniker im 17. und 18. Jahrhundert: Nachlassver- zeichnis. Gotha, Forschungsbibliothek Gotha, 1988.
19. Znosko J. Jednostki geologiczne Polski i ich stanowisko w tektonice Europy. Geological Quarterly 1966, 10/3, 646-665.