Конфуцийдің ілімінде Платонның болашақ идеяларымен ортақ нәрселер бар. Бірақ көп жалпыадамзаттық мәселелері көп қозғалады, оның айтуынша: бақытты болу үшін өмірді мейірімділікпен, еңбекқорлықпен, әдептілікпен, үлкендерді, дәстүрлерді құрметтеумен, отбасын, халықты, елді сүюмен өткізу керек. Міне сондықтан, Конфуцийдың ілімі Қытай шеңберінен шығып, әлемдік танымалдыққа ие болды. 45. Бұлжымас императив (И.Кант). 100%Алғаш рет Конфуций бастаған «алтын ереже» ілімін ары қарай неміс философы Иммануил Кант зерттеді және бұлжымас императивте моральдың негізгі мәселелерін қысқаша және нақты көрсетеді. Ол бірінші болып моральға теориялық талдау жасады. Философ қоғам өмірінің этикалық саласына және діннің маңыздылығына белсенді қызығушылық танытты. Ол қоғамдағы үйлесімді қатынастардың дамуына қандай моральдық ереже ықпал ететінін түсінгісі келді. Сөйтіп Кант моральдық мінез-құлықтың жалғыз көзі практикалық ақыл болуы мүмкін деген қорытындыға келді. Әр адамның іс-әрекеті императивтерге, яғни белгілі бір заңдарға бағынады. И. Кант барлық императивтерді 2 түрге бөлді: гипотетикалық және категориялық. Философ гипотетикалық императивтердің әсерінен жасалған әрекеттерді заңды деп атады. Олар нақты мақсатқа жетуге бағытталады. Бұлжымас немесе категориялық императивтер-бұл адам өзі анықтайтын моральдың әмбебап заңдар. Категориялық императивтер адамның санасы мен қазметіне тек бағыт береді. Кант ілімдеріне сәйкес, білім беру процесінде әр адам өзіндік құндылықтар мен мінез-құлық принциптерін қалыптастырады. Философияда моральдық ережелердің бұл жиынтығы максима деп аталады. Кез келген қоғамда тәртіпті сақтау үшін ортақ құндылықтар қажет. Канттың іліміне сәйкес моральдың негізі-парыз сезімі. Бұл параметр рұқсат етілген шектерді анықтайды. Ол шекарадан аттаған адам өзін-өзі бағалауды, өзінің абыройын жоғалтады. Канттың теориясы әрекет етуді жолын таңдағанда, адам өзінің қалауын ғана емес, сонымен бірге ол үшін сөзсіз өсиет (категориялық императив) болып табылатын жалпыадамзаттық ережелерді де ескеруі керек дейді.Жалпы, категориялық императив негіздерінің өзара байланысы қоғам мен адам арасындағы, мемлекет пен оның азаматы арасындағы қатынастардың негізі болып табылады. Бірінші негіз-бұл адамның өзіне және басқа адамдарға деген парызын еркін және ақылға қонымды ерік-жігерге негізделген түсінуден тұратын абсолютті моральдық талап. Өйткені, әлемдегі кез-келген нәрсе, философ айтқандай, салыстырмалы құндылыққа ие; тек ақылға қонымды және еркін адам ғана құнды болады.
Философтың қағидасында әр адам "Максима әмбебап заңға айналуы үшін әрекет етуі керек" делінген. Яғни, белгілі бір адамның құндылықтарын барлық адамдар мақұлдауы керек. Екіжүзділік, өтірік, қылмыс және басқа да жағымсыз құбылыстар қоғамның дамуына негіз бола алмайды. Бірақ мейірімділік, шынайлық, адалдық, философтың пікірінше, дұрыс нұсқаулық болып табылады. Канттың этикасының алтын ережесі Конфуцийдің ілімінен біршама өзгерістерді тапты. Неміс философының жұмысындағы басты рөл іс-әрекетке емес, адамға беріледі. 46. Философия тарихындағы еркіндік ұғымы. 86%Маңызды философиялық мәселелердің бірі-еркіндік мәселесі. Өйткені, онсыз адам өзінің мақсаттарын, қабілеттерін іс жүзінде жүзеге асыра алмайды. Ежелгі философияда еркіндік мәселесі тұжырымдамалық жағынан да, тақырыптық жағынан да толық анықталған жоқ, өйткені ежелгі грек философтарының басты назары тағдыр, жағдай және қажеттілік ұғымдарын талдауға арналды. Философиялық мағынада, бастапқыда "еркіндік" ұғымын софистер қолдана бастады, бұл нақты адамның ішкі бостандығын білдірді. Олар сол кездегі нормалар мен дәстүрлерге қарсы рух бостандығын жариялай отырып, санаға шексіз сенім көрсетті. Осы сәттен бастап саясатқа немесе заңға қарамастан еркіндік жағдайына қол жеткізуге болады. Софистердің пікірінше, бостандық-бұл логостың табиғатпен үйлесімділігіне қол жеткізу.Ежелгі грек философы, Сократтың шәкірті Платон еркіндік ұғымын кемелді, абсолютті және идеалды нәрсе деп анықтаған. Ол егер адамның іс-әрекеті оң болса, яғни жақсылыққа бағытталған болса, онда мұндай адам еркін болады деп сенді. Платонның кейінгі пайымдауларында ол еркіндік пен достық ұғымдарын біріктіреді. Достық-бұл жақсылықтың керемет көрінісі, сонымен қатар өзіне деген сүйіспеншілік. Адамның білім мен жақсылыққа деген ұмтылысы еркіндік ұғымын білдіреді деген. Аристотель Платонның еркіндік туралы тұжырымдамасын жоққа шығарып, адамның барлық тіршілік иелерінен еркін таңдау қабілеті бар екендігі туралы айтады. Жалпы, ежелгі гректер үшін еркіндік адамға ғана емес, кез- келген психофизикалық элементке тән жоғарғы құндылық. Еркіндік ғарыш заңдылығына қайшы келмейді, керісінше оның бір көрінісі ретінде қызмет етеді. Сонымен қатар, олар үшін еркіндіктің нағыз үлгісі – әлеуметтік еркіндік. Ол саясат саласында орын алады. Еркіндік пен жауапкершіліктің өзара байланысын Эпикурдың түсіндіруінде әділеттілік адамдардың бір - біріне зиян келтірмеуі үшін жасайтын келісім деп түсіндіріледі. Эпикур еркін және жауапкершілікпен өмір сүру мүмкіндігін жасау үшін құдайларды теріске шығарып, еркіндік пен жауапкершіліктің, әділеттіліктің себебін адам табиғатымен байланыстырады.
Орта ғасырлардағы еркіндіктің философиялық тұжырымдамасын Филон Александрскийдің жұмысынан табуға болады, ол тек, жалғыз Құдай өзін-өзі қамтамасыз ететін жоғары болмыс еркін болады деп тұжырымдайды. Құдай соншалықты еркін, ол Ғаламның жалғыз жаратушысы бола алады, өйткені ол пайда болған жақсылықты және оған бүкіл әлемді басқаруға көмектесетін күшті біріктіреді. Филон айтуынша, Құдай еркіндікті берген адам ғана еркін екенін түсіндірді. Адамдарды Құдай жаратқан бұзылмайтын рухани заттар, және оларға тек құдай ғана еркіндік бере алады деген.Орта ғасырлардағы еркіндік мәселесін түсіну көбінесе Аврелий Августиннің "ерік бостандығы" туралы ойларына негізделген. Августиндегі еркіндік туралы барлық ойлардың бастапқы нүктесі де, мақсаты да Құдайдың рақымы мен адамның еркіне қатынасы болып табылады. "Еркін шешім туралы" трактатында Августин Құдайдың әлемдегі зұлымдық үшін жауап бермейтінін баса айтады, өйткені ол зұлымдықтың жалғыз көзі ретінде адамның еркін көреді. Егер адам сыртқы себептілік жағдайынан босатылса, онда тек моральдың болуы мүмкін болады, сонымен қатар адам жақсылық пен жамандықтың арасында таңдау жасауға құқылы. Бұл жағдайда моральды субъектінің моральдық борышын орындау ретінде анықталады. Аврелий Адам азғыруларға, тілектерге бой алдырмауды және күнә жасамауды таңдауда еркін болады, өйткені күнәні қабылдау немесе одан бас тарту тек адамның өз таңдауына байланысты. Адам Құдайдың рақымының арқасында ғана құтқарыла алады.Италияда басталған қайта өрлеу дәуірінде еркіндік адамның жеке басын шығармашылық тұрғыдан жан-жақты жүзеге асыру мүмкіндігі ретінде түсіндіріледі. Италияда адам алғаш рет феодалдық қоғамнан шығып, оған сенімділік сезімін беретін және оны шектейтін байланыстарды үзді деп мойындау керек. Қазіргі уақытта еркіндік пен ерік ұғымы енді Құдайдың күші ұғымымен емес, адам ұғымымен байланысты. Осы уақыттың үш негізгі ерекшелігі бар: еркіндік тұжырымдамасы адамдардың өздеріне және олардың іс-әрекеттеріне деген туа біткен немесе өмір сұру барысында алынған қарым-қатынасымен анықталды. Жаңа дәуір философиясының тағы бір ерекшелігі –еркіндік ұғымы белгілі бір адамның қоршаған ортамен қарым-қатынасымен байланысты, ол екі жағынан ашылады: теріс және оң. Пико делла Мирандола адамның ерік-жігерге ие болуының маңыздылығын атап өтеді, бұл оған айналасындағы әлемді өзгертуге, яғни шығармашылықпен айналысуға мүмкіндік береді 47. Ф.Ницщенің «Асқақ адам» тұжырымдамасы 100
Ф. Ницшенің философиясы, бір жағынан, батыс еуропалық рационалистік классиканың бағытын ұстанса, екінші жағынан, өз заманының рухының XIX ғасырдың екінші жартысындағы иррационалистік бағыттарына ұмтылады. Неміс философы Фридрих Ницше христиан діні мен дәстүрлі моральдан бас тартып, Құдай өлді деп мәлімдеді және өзін грек шарап пен өркендеудің құдайы Диониспен ұқсаттады. Құдайдың орнына ол ХХ ғасырда Адольф Гитлердің жеке басына енген қиялшыл, құдіретті азғын адамды қойды. Ницше адамды натуралистік жағынан сипаттағанына қарамастан Дарвиннің эволюциялық механизімін сынға алып, оның орнына ол "билікке деген ерік" ұғымын ұсынды. Оның көптеген кітаптарының ішінде "Заратустра осылай айтқан" еңбегі үлкен атаққа ие болды, онда ол әлемге өзінің анти-христиан идеяларын білдіру үшін Библияға жақын стильді қолданады.Ф. Ницшенің "өмір философиясы" - иррационализм философиясының адам табиғатын, оның даралығы мен еркіндігін зерттейтін ең қызықты бағыттарының бірі. Бұл дәстүрлі құндылықтарды бұзу жолында еркін адам үшін жаңа мораль іздеу болып табылады. Оның философиялық көзқарастарында "өмір" ұғымы "болмыс" ұғымын алмастыруға арналған. Болу-бұл статикалық жағдай, ал өмір – бұл қозғалыс, қалыптасу, және ол әлемнің негізгі қағидасы болады. Сондықтан адамның иррационалды табиғатын зерттеу, адамды түсінуге ұмтылу, "мәдениеттердің құлдырауы" дәуірінен және қос мораль дәуірінен шығудың жолын табу – Ф. Ницше философиясының басты мақсаты болып табылады.Ницшенің асқақ адамы-бұл адамның мәдени және рухани жетілуінің нәтижесі, оның интеллектуалды және моральдық қасиеттері бойынша қазіргі адамнан жоғары тұрады, ол жаңа және ерекше биологиялық түрді құрайды. Асқақ адам- адам өмірінің бұрынғы деңгейінен жоғары көтеріледі, бірақ озбырлық пен басқаларға үстемдік ету үшін емес, ол жоғары болмыс үшін болып табылады.Ницше асқақ адамы -бұл нақты адам емес, билікте тұрған кқшбасшы емес, бұл адамгершілік бейнесі, адамзаттың рухани гүлденуінің ең жоғары дәрежесі, Ницше адамзаттың басты адамгершілік ұмтылысын жасауға тырысқан жаңа моральдық мұраттардың бейнесі. Ницше асқақ адамды сипаттауы, оның әмбебаптығындағы билікке деген ұмтылыс, өмірдің абсолюттілігін, адамның абсолюттілігін білдіреді, адамның шексіз потенциалдық толықтығында түсіндіріледі.Ницшеанизмнің негізгі идеяларына басқаша көзқараспен қарауға болады. Оның "өмір философиясының" арқасында өзінің жетілмегендігін, "шығармашылық әлсіздігін" жеңу арқылы ғана адам болу идеясын жариялайтынын атап өткен жөн. Ницше жаңа өмірдің қалыптасуын анықтайды деген үмітпен адамға тән шексіз шығармашылық күшке жүгінеді.
48. С.Кьеркегор философиясы.73%С.Кьеркегор- даниялық идеалист философ, экзистенциализмнің бастаушысы және жазушы. Ол өзінің негізгі еңбектерін 19 ғасырдың 40-жылдарында жариялады. Бұл рацоналистік философияның Батыс Еуропада өз ұстанымын түпкілікті бекіткен уақыт болды. Дәл осы уақытта Гегельдің негізгі еңбектері ең танымал болды. Рационализм ғылымда, мәдениетте, этикада, өмірде және тіпті дінде өз орнын ала отырып, христиан дінінің догмаларын өзгертті. Сондықтан, Кьеркегортің иррационализмі сол кездегі философияда резонанс тудырса да, "талап етілмеген" болып қала берді. Бірақ 20 ғасырларда оның философиясы жаңа жолмен түсініле бастады. Оның идеялары М. Хайдеггер, К. Ясперс, Ж.П. Сартр, А. Камю және басқа да көптеген философтардың жұмысына әсер етті. Экзистенциализмнің негізгі категориялары: қорқыныш, үмітсіздік, кінә, абсурд және т. б. болды. Өз еңбектерінде Декарт, Кант, Гегельдің тұжырымдарын сынға алған. Оның шығармаларын оқығанда ежелгі философияға және Сократқа таңдану сезімі сезіледі. Бірақ оған қарамастан оның басты шабыт көзі-Құдай және протестанттық догматика болды.С.Кьеркегор рационалистік дәстүрге қарама-қайшы сенім идеясын алға тартты, бірақ ақыл-ойдың мүмкіндіктерін жоққа шығармайды, адамның танымдық бейімділігі мен қабілеттерін төмендетпейді. Ол тек Кант сияқты, адамның бақытты, шынайы өміріндегі ақыл-ой мүмкіндіктерін шектейді. Ақыл өмірде орын алғанымен адамның шынайы меншігі емес деп түсінеді. Адам-бұл шексіз және шексіз, уақытша және мәңгілік, еркіндік пен қажеттіліктің синтезі. Синтез-бұл екі терминнің қатынасы. Мұндай көзқарас рухпен қабылданады. Кез-келген адамның эго-ның қарама-қайшылықтарын синтездеу нәтижесінде әрқашан қорқыныш пен үмітсіздік болады. Индивидтің санасы неғұрлым жоғары болса, соғұрлым қорқыныш пен үмітсіздік тереңірек сезілінеді. Тек Құдайға, атап айтқанда христиан дініне деген сенім арқылы адамды құтқаруға болады дейді.С.Кьеркегор "категориялық императивті" алып тастауға тырысты, өйткені дамыған моральдық кодекстер жалпыға ортақ болды. Субъективті ойшыл С.Кьеркегор адамды бостандықпен, еркіндікпен байланыстырды, сондықтан ол өз тағдырын өзі жүргізеді және анықтайды деп түсінді. Сондықтан, Кьеркегаард өз еңбектерінде Гегельдің объективті идеализмін және Батыстың бүкіл рационалистік дәстүрін сынға алады. Ол Гегельдің қарама-қайшылықтарды татуластыру принципін сынға алады.С.Кьеркегордың этикасына тән белгі- волюнтаризм және антропоцентризм болып табылады. С.Кьеркегор философиясындағы негізгі этикалық "максимасы" өмір жолын таңдау болып табылады. Адам таңдауды жүзеге асырған кезде, осы сәтте оның шынайы өмірі көрінеді. Бұл таңдау адамның еркіндігіне негізделген, өйткені таңдауды әрқашан адамның өзі жүзеге асырады. Мұндай таңдау адамды әртүрлі өмірлік сценарийлерге жетелейді. С.Кьеркегортың философиясы діни христиандық сипатқа ие. Діни христиан философиясы адамға екі жолды ұсынады - өлімнен кейінгі құтқару немесе тозақтан кейінгі қарғыс. С.Кьеркегор адамның құтқарылуы оның еркін таңдауының құзыретінде деп санайды. Егер таңдау болмаса, онда еркіндік болмайды және құтқару мүмкін емес еді.