Осылайша, С.Кьеркегортың философиясы діни иррационалистті бағытты ұстанды. Оның философиялық ілімінің мәні адам болып табылады. С.Кьеркегор субъективті шындықты тану принципінен бастады, оны ұтымды түрде, яғни рационалистік түрде жүзеге асыру мүмкін емес. Оның философиясының негізгі этикалық сипаттамасы- волюнтаризм және субъективті диалектика болды.
49)Еркіндік және жауапкершілік. (Ж-П. Сартр)Бостандық әрекеттің нәтижесі, жетістігі емес, ол ұмтылыстың өзінде қамтылған. Сартрдың ойынша, ешбір объективті жағдай адамды өзіне тән бостандығынан айыра алмайды. Ол кез келген жағдайда сақталады және таңдау қабілетінде көрінеді. Сонымен, еркіндік ұғымын Сартр субъектінің өзінен тәуелсіз ортаға қатынасы ретінде анықтайды.Сартр өзінің еркіндік концепциясымен тіпті тұтқынның өзі таңдауда, өзін босату, қашу, өз жобасында әрқашан еркін екенін көрсетеді. Ал бұл адам үшін сөзсіз қиын өйткені – адам бостандығынан айырылған. Бостандық арқылы кедергілер пайда болады және олар арқылы бостандық еркіндік ретінде көрінеді. Бостандық таңдау, бірақ еркіндік таңдалынбайды. Сартрдың бостандық концепциясынан шығатын қорытынды ұран: міндет – әлемді өзгерту емес, оған деген көзқарасыңды өзгерту. Барлық жағдайда әрекет еркін және адамның өз таңдауы және сонымен бірге дүниенің ашылуы болып табылады.Жан-Поль Сартр 20 ғасыр мәдениетіндегі ірі философ, дарынды жазушы, драматург және сыншы ретінде енді. Көптеген салаларда оның еңбегі айтарлықтай із қалдырды. Ол атеистік экзистенциализмнің бастапқы теориясын жасады, әлемге философиялық романның жаңа түрін берді. Сартрды өзіне тартып, оның дүниетанымын, саясатқа қатынасын, мораль, философиясын, адам мінез-құлқын анықтайтын, эстетикасы мен көркемдік тәжірибесін қалыптастырған жеке бас бостандығы болды. Бостандық дегенді Сартр сананың еркіндігі деп түсінді, ол адамға дүниеде шынайы сенімділік береді және сандырақтан құтқарады. Сандырақтан шығудың жолын іздестіру, оған қарсы бас көтеру емес, әрекет арқылы бостандыққа шығу жолын іздестіру материализмге, тәндік құмарлыққа батқан адамды суреттеудегі пессимизмді жояды.Сартр үшін еркіндік сіздің еркін таңдауыңыз, жобаңыз үшін жауапкершілікпен тығыз байланысты. Әрбір адам үшін барлық адам баласының көзі өзіне қарағандай және бәрі оның іс-әрекетіне сәйкес болып жатқандай болады. Барлығы оған қарап, оның әрекетіне баға береді, ал ол өз кезегінде басқаларға қарап, оларды бағалайды. Осылайша, әркім әркім үшін және барлығы үшін жауапты. Сәйкестендіру еркіндігі – әрқайсысының жеке жауапкершілігімен өз бетінше құруға ұмтылу.Жауапкершілік – таңдауына берік болу. Қалай болғанда да, адам не істесе де, бәріне толық жауап береді. Сартр адамға жүктелетін жауапкершіліктің ерекше түрін белгілейді. Сартр жауапкершілікті өз мойнына ала отырып
, адам өзі бұрыннан қалыптасқан құндылықтарға да сене алмайтынын, ол өз іс-әрекетінің дұрыстығына ешқашан толық сенімді болмайтынын атап көрсетеді. Бірақ соған қарамастан адам таңдау жасайды. Бірақ «... өзімізді таңдай отырып, біз барлық адамдарды таңдаймыз. Шынында да, біздің бірде-бір іс-әрекетіміз бізден болғымыз келетін тұлғаны жасай отырып, сонымен бірге біздің идеямызға сәйкес болуы керек адамның бейнесін жасамайды. Өзімізді қандай да бір жолмен таңдау бір уақытта біз таңдаған нәрсенің құндылығын растауды білдіреді, өйткені біз ешқашан жамандықты таңдай алмаймыз. Біз таңдаған нәрсе әрқашан жақсы. Бірақ бәріне жақсы болмайынша, біз үшін ештеңе жақсы бола алмайды». Таңдау бәріне қатысты болса, жауапкершілік бәріне қатысты. «Біздің жауапкершілігіміз біз ойлағаннан әлдеқайда жоғары, өйткені ол бүкіл адамзатқа тиесілі»
Қорытындылай келе: Сартрдың барлық толғаулары болмыстың мәнін, өзімен-өзі жалғыз қалған адамның болмысын, тірексіз, түсіндірусіз азапты іздеу. Ал оның өз бостандығын сезінуі, еркіндікті өзінің адами болмысындай түсінуі, бостандық шекарасын ұғынуы одан кем емес. Сартрдың басты кейіпкері - өмірдің мәні үшін күресетін сана. Бұл оның шығармаларының интригасы мен психологиялық драмасы.
50) Еркіндік және абсурд (А.Камю)
Камю жұмысы – 20 ғасырдағы уақыт пен тарихтың қасіретті үзілістерінің құрбаны, куәгері және сыбайласы болып шыққан. Адам үшін құмарлық тәжірибесі мақсатты түрде бағытталған үздіксіз философиялық ізденіс. Камю өзінің «Сизиф туралы миф» атты тамаша шығармасында сұраққа жауап іздейді: діни үміт жойылған әлемде позитивті өмір сүруге үмітті қалай, қайдан табуға болады? Адамның бастапқы қатынасын абсурдтық деп есептей отырып, ол оны адамның «әлемдегі болмыстың» бөтен және негізсіз қасиеті ретінде зерттейді. Сонымен бірге ол абсурдты болмысты танудың және түсінудің шегі ретінде сипаттайды.
Абсурдтық сезім, автордың ойынша, ең алдымен адам мен оны қоршаған дүние арасындағы немесе Камюдің сөзімен айтқанда, «актер мен декорация арасындағы» қайшылық негізінде туындайды.
Егер әлем түсініктеме берсе, тіпті тым сенімді болмаса да, бұл адамға түсінікті және қолайлы. Бірақ адам бұл түсіндірудің иллюзорлық сипатын түсінген бойда өзін ғаламда бейтаныс адамдай сезіне бастайды. Адамның алдында сұрақ туындайды: өмір оны сүруге тұрарлық па?
Абсурдтық адамның санасына күтпеген жерден еніп кетеді, ол бір сәтте кенеттен күнделікті өмірден шаршап, бос сезінеді. Кенет ол күнделікті өмірдің мәні мен мақсатын түсінуді тоқтатады. Әдеттегі әрекеттер тізбегі үзіліп, дәл осы сәтте, автордың айтуынша, бұрын механикалық өмірде қатып қалған адамның санасы қозғала бастайды. Абсурдтың тағы бір факторы - уақыт. Болашақта өмір сүретін адам уақыттың оның жауы екенін бірден түсінеді. Камю айтқандай, тәннің бір түрі уақыт ықпалына қарсы көтеріледі, жоғары әлемге сын болатын шындықты айғақтайды.
Камю бойынша абсурдты түсіну болмыстың тәжірибесінің сапасын оның санымен ауыстыруды қамтиды. Басқаша айтқанда, маңыздысы мүмкіндігінше жақсы өмір сүру емес, мүмкіндігінше көп тәжірибе алу. Ал бұл өз кезегінде өз өміріңді, өз бүлігіңді, еркіндігіңді барынша сезіну.Бүлікшіл импульсте сана түсініксіз болса да туады: адамда ол өзін аз уақыт болса да тани алатын бірдеңе бар деген кенет жарқын сезім. Осы уақытқа дейін құл бұл болмысты шынымен сезінбеген. Көтеріліске дейін ол әр түрлі қысымға ұшырады. Көбінесе ол тәртіпсіздікті тудырған соңғы бұйрықтан әлдеқайда шектен шыққан бұйрықтарды момындықпен орындайтын. Құл бұл бұйрықтарды шыдамдылықпен қабылдады; жан-тәнінің түкпір-түкпірінде олардан бас тартқан болуы мүмкін, бірақ ол үндемегендіктен, оның өз құқықтарын әлі түсінбей, күнделікті күйбең тіршілігімен өмір сүргенін білдіреді. Шыдамы таусылған ол енді бұрын шыдағанның бәрін шыдамсыз қабылдай бастайды. Сана бүлікпен бірге пайда болады. Құлдың өз қожайынына қарсы шығуын мысалға келтіре отырып, Камю құл барлық езілген адамдардың қауымдастығына тән нәрсені жоққа шығаратын ескі тәртіпке қарсы шығады деп қорытындылайды. Жеке адам өзі қорғағысы келетін құндылық емес. Бұл құндылық жалпы барлық адамдардан тұрады.Қорытындылай келе: Абсурд – адамның өз болмысының шегінен шығуының, күнделікті өмірден абсолюттілікке өмірлік ауысуының нәтижесі, философиялық күмәннің экзистенциалды баламасы. Демек, абсурд - өз шегін білетін анық ақыл, абсурд - абсурдтық еркіндік51) Эстетиканың негізгі мәселелері және катергорияларыЭстетика: негізгі зерттеу пәні оның шындығы, оның заңдылықтары мен нормалары, формалары мен түрлері, оның табиғат пен өнерге қатынасы, оның шығу тегі мен рөлі болып табылатын ғылым. Көркем шығармашылықтағы, табиғаттағы және өмірдегі сұлулықтың мәні мен формалары туралы, әлеуметтік идеологияның ерекше түрі ретіндегі өнер туралы философиялық ілім.19 ғасыр өнерде және дәстүрлі эстетиканы заманауи эстетикамен алмастыруға әкелді;• өнер ұғымын анықтау, өнерді дүниені концептуалды және бейнелі бейнелеудің басқа тәсілдерінен (идеология, философия, дін, ғылым және т.б.) шектеу;• өнердің міндеттерін немесе функцияларын және оның адам (жеке және әлеуметтік) өмірі мен қызметі үшін маңызын зерттеу;• өнер тарихын кезеңге бөлуді негіздеу, оны негізгі кезеңдерге бөлу, осы кезеңдердің әрқайсысының ішінде ішкі бірлігімен ерекшеленетін ерекше стильдерді бөліп көрсету және т.б.;
• эстетиканың ғылым ретіндегі өзіндік ерекшелігін, оның қосарлы, сипаттамалық-бағалаушы немесе сипаттамалық-реквизитивті сипатын зерттеу.Эстетика пәні салыстырмалы түрде нақты анықталған және бұл, ең алдымен, эстетиканың философия мен өнер тарихына қатысты дербес білім саласына бөлінуімен байланысты, ол дәстүрлі түрде дамып келеді. Эстетика ғылым ретінде, әрине, философиялық сипатқа ие, бірақ оның өзіндік ерекшеліктері бар. Эстетикалық құндылықтар ең алдымен өнер аясында жасалатындықтан, эстетиканы ең алдымен өнер мен көркем шығармашылықтың өзіндік ерекшелігі туралы ғылым ретінде қарастыруға болады. Өнер эстетиканың дамуына шешуші әсер етеді. Өз тарапынан эстетика барлық жеке өнер ғылымдарына (әдебиеттану, бейнелеу өнерінің теориясы, театртану, музыкатану, кинотану және т.б.) қатысты жалпы теориялық негіздің құндылығына ие. Өнердің жалпы мәселелерін зерттеумен айналыса отырып, эстетика осы нақты теорияларға оларды құруға қажетті әдіснамалық принциптерді береді, жеке өнертану пәндерінің арасындағы байланыстар мен қатынастарды зерттейді, оларда қолданылатын нақты зерттеу әдістерін талдайды.Эстетика зерттейтін негізгі мәселелер шеңберіне эстетикалық сезімдер мен идеялар, көркемдік талғам, идеал және эстетикалық сананың басқа компоненттері кіреді.Эстетиканың ең маңызды міндеті - категориялық аппаратты дамыту. Эстетиканың негізгі категорияларына: эстетикалық, әдемі, ұсқынсыз, асқақ, базистік, трагедиялық, комикстік, ирониялық, мимесис, катарсис, көркем образ, символ, симулякрум, канон, көркемдік стиль, көркемдік, ойын, шектен шыққан, т.б. Эстетикалық категориялардың толық тізімі жоқ, эстетика саласының өзгеруімен оны талдауға қажетті жалпы түсініктер де өзгереді.Эстетиканың табиғаты мен оның шындықтағы және өнердегі алуан түрлілігі, адамның дүниеге деген эстетикалық қатынасының принциптері, өнердің мәні мен заңдылықтары – осы ғылымның негізгі мәселелері. Ол адамдардың материалдық және рухани іс-әрекетінің бүкіл бет-бейнесіне өз ізін қалдыратын қоғамның эстетикалық көзқарастарының жүйесін білдіреді. Эстетикалық тәрбие ешбір жағдайда моральдық-этикалық аспектіге дейін төмендемейді. Кейбір бұқаралық өнер туындыларының моральдық жағы бар екенін жоққа шығаруға болмайды; бірақ шынайы (кейде элиталық деп те аталады) өнер туындылары көруге, естуге, сезінуге үйретуге арналған, яғни адамның нәзіктігін тәрбиелеуге арналған.Қорытындылай келе: эстетикалық құндылықтар – адамның кез келген әрекеті процесінде (ең алдымен өнерде) сұлулық пен кемелдік заңдылықтарына негізделген дүниені бейнелі түсіну құндылықтары.