52) Әлеуметтік философияның негізгі мәселелеріӘлеуметтік философия – кең мағынада: қоғамның сапалық ерекшелігін, оның мақсаттарын, генезисі мен дамуын, тағдыры мен болашағын қарастыратын философияның бөлімі; тар мағынада – теориялық әлеуметтану категорияларын және онымен шектесетін ғылыми пәндерді – антропология, психология, мәдениеттану және т.б. пайдалана отырып, осы мәселелерді зерттейтін жалпы әлеуметтанудың бөлімі. Қоғам туралы философиялық білім – ең жалпы тәртіпті білу.Әлеуметтік философияның болуының мәні:1) тек ерекшеліктер туралы ғана емес, жалпы қоғам туралы түсінік алу;2) қоғамдық өмірдің өмір сүруінің және оның тұтастай сақталуының негізгі шарттарын анықтау.Әлеуметтік философияның пәні – адамзат қоғамының өмірі мен дамуының ең жалпы, ең алдымен идеялық-әдіснамалық принциптері.Әлеуметтік философияның мәселесі мынаны түсіну: қоғам дегеніміз не, оның адам өмірінде қандай маңызы бар, оның шын мәні неде, ол адамды не істеуге міндеттейді.Әлеуметтік философияның ерекшеліктері.1. Әлеуметтік философия жалпы әлеуметтік өмірді зерттеп қана қоймай, сонымен бірге әлеуметтік институттар мен қоғамның өмір сүруінің мәнін ашуға ұмтылады.2. Ең маңыздыларының бірі – жеке адам мен қоғам арасындағы қарым-қатынас мәселесі, ең алдымен жалпылама түрде, яғни. қоғамдық ұйымның нақты түрлеріне қарамастан.3. Әлеуметтік философия әлеуметтік өмірдің онтологиялық негіздері туралы ойлайды, яғни. қоғамның біртұтастығын сақтайтын, оқшауланған бөліктерге немесе ешқандай ортақтықпен байланыспаған индивидтер жиынтығына ыдырап кетпейтін жағдайларды зерттейді.4. Әлеуметтік философия шеңберінде қоғамдық өмірді ғылыми танудың әдіснамасы ұғынылады, қоғамдық ғылымдардың тәжірибесі қорытылады (оның ішінде ақыл-ойды жеңілдету әдісі, идеалды модельді құру).Әлеуметтік философия әлеуметтік өмірдегі нақты оқиғаларды талдап, оларды жалпылау үшін әр түрлі спецификалық әдістер мен нақты әдістерді қолданып, әлеуметтік өмірді әртүрлі аспектілерде зерттейтін эмпирикалық ғылым болып табылатын әлеуметтанумен бірдей емес. Әлеуметтік философия социологиялық зерттеулерге негізделген және өзіндік философиялық жалпылауларды жүзеге асырады.Әлеуметтік философия гуманитарлық ғылымдардың барлық массивіне, ең алдымен тарихқа, әлеуметтануға, мемлекет және құқық теориясына, саяси экономикаға және т.б. сүйене отырып, қоғам өмірі мен дамуының жалпы принциптерін, адамзаттың дүниежүзілік тарихының заңдылықтарын зерттейді. Философияның ойдың бүкіл даму тарихында қалыптасқан жалпы әдіснамалық негізі принциптері, категориялары мен заңдылықтары бар.
Рефлексиялық әлеуметтік философияның міндеті – интегралдық дүниенің ішкі жүйесі ретіндегі әлеуметтік шындықтың мәні мен болмысын талдау.Қорытындылай келе: Әлеуметтік философияның ең маңызды мәселесі – оның әртүрлі субъективтік, объективтік, ұйымдық көріністеріне әлеуметтік қасиеттерді беретін, олардың сапалық өзіндік ерекшелігін және ішкі жүйелік тұтастығын анықтайтын әлеуметтік өмірдің мазмұндық негізі.53) Қоғам философиялық ұғым ретінде.«Қоғам» термині мағынасы жағынан ұқсас, бірақ бәрібір әртүрлі ұғымдарды білдіру үшін қызмет етеді. Мысалы, Ресейде ХІХ ғ. қоғам кез келген шарттармен жолдастық байланысқан адамдардың кез келген жиналысы деп түсінілді. «Азаматтық қоғам» - бұл бір мемлекеттің, бір елді мекеннің азаматтары, сондай-ақ бүкіл әскери емес халық. «Азаматтық қоғамның» түрлері «асыл» және «саудагерлер қоғамы» болды. «Шаруа қоғамы» кезінде олар «бейбітшілік» дегенді білдіреді, «бейбітшілікке» дауыс беру құқығы берілген барлық үй иелерінің жиналысы. Олар дәрігерлер, ғалымдар, тігіншілер қоғамы және т.б. Сондай-ақ «жоғары қоғам», «жарық» – дворяндардың қаймағы немесе қазіргі тілмен айтқанда, мемлекеттің басқарушы элитасы болды. «Асылмен» қатар «төмен», «жаман» қоғам да болды. Содан кейін буржуазиялық қатынастардың дамуын көрсететін концепциялар пайда болды: акционерлік, қаржылық және экономикалық мүдделердің ұқсастығына негізделген басқа да компаниялар.Тарихи даму барысында қоғамның ең кең, шын мәнінде философиялық концепциясы адамдардың өз өмірін өндіруге, ұстауға және ұдайы өндіруге бағытталған жиынтық қызметі ретінде дамыды.Бұл әдіс ежелгі философияда бұрыннан көрсетілген. Мысалы, Демокрит адамдар бастапқыда бұл жағынан жануарлардан ерекшеленбей, табиғат сыйларын жай ғана пайдаланды деп есептеді. Қажеттілік пен табиғи қажеттіліктердің әсерінен олардың қолдары, ақыл-ойы, ұшқыр ойлары дамып, еңбек құралдарын жасау мен пайдалануды, тұрғын үй салуды, киім тігуді үйренді. Аристотель адамды әлеуметтік тіршілік иесі, саяси жануар деп атады. Ол мемлекетті дамыған қауым, қауымдар бірлестігі, ал қауымды дамыған отбасы деп есептеді. Жаңа заман философиясында, атап айтқанда Гоббста адам қоғамының екі күйі ерекшеленді: табиғи және азаматтық. Табиғат жағдайында «адам адамға қасқыр» формуласы бойынша барлығының барлығына қарсы үздіксіз күресі болды және күш құқықпен сәйкес келді. Мұндай мемлекет адамдардың өзін-өзі сақтауға деген табиғи ұмтылысына қайшы болғандықтан, олар келісім жасады, оған сәйкес әркім өз құқықтарының бір бөлігін мемлекетке берді, соның нәтижесінде азаматтық қоғам пайда болды.
Гегель шарттық теориядан айырмашылығы «азаматтық қоғамды» құқық ұғымынан алған экономикалық қатынастар саласы ретінде қарастырды.Маркс қоғам жеке адамдардан тұрмайды, бірақ индивидтердің бір-бірімен байланыстары мен қатынастарының жиынтығын білдіреді деп есептеді: қоғам, яғни. оның әлеуметтік қатынастарындағы адамның өзі.Қазіргі батыстық әлеуметтік философия да қоғамды жекелеген индивидтердің жиынтығы ретінде емес, әлеуметтік топтар мен жүйелерге біріктірілген адамдардың бірлескен әрекеті ретінде қарастырады.Қоғамның философиялық концепциясы екі негізгі белгіні қамтиды: 1) қоғам табиғаттың оқшау бөлігі; 2) бүтінмен байланысты бола отырып, бұл бөлік жаратылыстану зерттейтін заңдылықтарға редукцияланбай, өзінің нақты заңдылықтары бойынша дамиды.Қорытындылай келе: Қоғам оны құрайтын (оның құрамына кіретін, құрайтын) индивидтерсіз өмір сүрмейді, тіпті елестету де мүмкін емес. 54) Қоғамдық сана және оның формаларыҚоғамдық сана – жеке саналардың қызметімен қамтамасыз етілетін көп қырлы динамикалық процесс. Қоғамдық санада белгілі бір нормалар мен қағидалар жүйесімен байланысты тұрақты идеялар, қоғамдық өмірдің әртүрлі жақтарының ерекшеліктерін жалпылауға тырысатын теориялар болады. Адамдар қоғамдық сана туралы сөздің дұрыс мағынасында айтқанда, олар, ең алдымен, белгілі бір топтарға біріккен адамдар санасының адамның таза жеке санасынан, айталық, оның жеке мәселелерін шешуге бағытталған, қалай ерекшеленетінін білдіреді. жеке өмірді ұйымдастыруда. Бұл мағынада қоғамдық сана – әрқашанда жалпы қоғамдық өмірді ұйымдастырудың жалпы мәселелерін шешуге және қоршаған дүниенің жалпы маңызы бар осындай қасиеттерін зерттеуге бағытталған сана.Адамдар арасында ортақ сананың болуына және санада практикалық тұрғыдан келешегі зор болып шығатын идеялардың ғана тұрақты бейнелерінің сақталуына байланысты қоғам тұтас организм ретінде қызмет етеді, яғни ол жай ғана қатынастарды стихиялы түрде білдірмейді. өндіріс процесінде қалыптасады, бірақ адамдар саналы түрде тапсырыс берген байланыстарды қамтиды.Қоғамдық санада орныққан идеялар шындықтың жай ғана көрінісі емес, сонымен бірге шындықты қайта құру, адамның дүниеге іс жүзінде бейімделуі болып табылады. Мұндай бейімделу әлеуметтік байланыстың жаңа формаларының дамып, жаңа әлеуметтік нормалар мен олардың ұдайы өндірісіне қажетті идеялардың бекітілуіне байланысты жүзеге асады.
Қоғамдық сана шындықты бейнелеудің спецификалық бағытын білдіретін әртүрлі формаларда беріледі. Бұл рефлексия объектісіне және оның мақсаттарына байланысты. Қоғамдық сананың формаларының арасында мыналарды бөліп көрсетуге болады:- саяси сана - әлеуметтік топтар мен этникалық формалардың экономикалық мүдделерін негіздей отырып, қоғамдық-саяси қатынастардың көрінісі.- құқықтық сана - адамдардың құқық және оны қоғамдық қатынастарда жүзеге асыру туралы идеялары мен сезімдері. Құқықтағы экономикалық қатынастар ерікті сипат алады. Құқық – үстем таптың немесе халықтың басым көпшілігінің заңға көтерілген еркі (мазмұны жағынан құқық – мәжбүрлеуші, міндетті нормалар мен заңдардың жиынтығы).- адамгершілік сана - қоғамдық сананың алғашқы нысаны, табиғи жолмен дамыған (қоғамдық борышты, жақсылық пен жамандықты, ар-намыс пен ар-намысты, ар-ождан мен бақытты сезіну мен түсінуі) адамның қоғамдағы, өндірістегі, күнделікті өмірдегі мінез-құлқының жалпы танылған нормалары мен ережелерінің жиынтығы , т.б.). Мораль өмірдің әртүрлі салаларын (экономикалық, діни, т.б.) бейнелеу болып табылады.- эстетикалық сана - әсемдік, сұлулық пен ұсқынсыздық, асқақ пен негізділік, трагедиялық және күлкілі және т.б ұғымдарға әсер ететін жалпы мәнді сезімдердің, талғамдардың, қызығушылықтардың, идеялардың, идеалдардың жиынтығы.- діни сана адамдардың басқа дүниеге, табиғаттан тыс құбылыстарға сенумен байланысты әлеуметтік сезімдері, көзқарастары, идеалдары. Дін адамгершілікке негізделген (адамгершілік діннен гөрі), өнерден тыс елестету мүмкін емес. Ол қоғамдық сананың кәдімгі деңгейін білдіреді, идеологиялық және компенсаторлық функцияны орындайды (психологиялық қолдау) - ол сенушілерге жердегі өмірде жоқ нәрсені ақыретте уәде етеді.- ғылыми сана - бұл қоғамдық сананың бір саласы, оның объектісі ғылым, шындық туралы ғылыми және қоғамдық білім, сондай-ақ ғылыми дүниетаным болып табылады.- философиялық сана - философиялық пән, оның пәні сананың табиғаты, сондай-ақ сана мен физикалық шындық арасындағы байланыс.Қоырытындылай келе: Қоғамдық сананың барлық түрлерінде әрбір жеке адам белгілі бір адамдар қауымдастығымен немесе тұтастай алғанда бүкіл қоғаммен бірігеді және мұндай бірлестік өмірді ұйымдастырудың, әлеуметтік институттарды ұйымдастырудың нақты мәселелерін ортақ шешу негізінде құрылады. таным процесін ұйымдастыру және т.б.Қоғамдық сананың формалары Сондықтан олар әрқашанда қоғамдық қатынастардың белгілі бір түрімен тығыз байланысты: экономикалық, саяси, моральдық, эстетикалық, ғылыми қоғамдастық мүшелері арасындағы қарым-қатынастар және т.б.
55. Антикалық философиясындағы әлеуметтік ой. 100Ежелгі әлеуметтік ой негізінен Платон мен оның шәкірті Аристотельдің еңбектерімен ұсынылған.Платон алғашқылардың бірі болып жеке әлеуметтік институттардың даму заңдылықтарын мемлекет, отбасы, құқық, логикалық-сәйкестендіру әдісін қолдана отырып тұжырымдауға тырысты. Платонның қоғам туралы көзқарастарының негізі "идеалды мемлекет"құрылымы болып табылады. Ол "мемлекет" және "қоғам" ұғымдарын анықтады. Идеал мемлекет - әділеттілік, жалпыға ортақ игілік идеяларының көрінісі ретінде түсініледі. Әділеттілік: әр азаматқа оның табиғатына сәйкес келетін кәсіп берілуі үшін адамдар арасындағы белгілі бір әлеуметтік айырмашылықтар иерархия сипатына ие. Бүкіл халық адам жанының үш принципіне сәйкес үш сыныпқа бөлінеді: ақылды, ашулы, құмар: философтар-билеушілер, жауынгерлер-қамқоршылар және қолөнершілер-фермерлер; идеалды мемлекеттің дамуы мен жұмыс істеуі азаматтар арасында төрт ізгіліктің болуына байланысты: даналық; батылдық; парасаттылық пен әділеттілік, мемлекеттің мақсаты - азаматтардың ең көп санының жақсы өмір сүруіне жағдай жасау. Идеал мемлекетте жеке меншік, мүліктік теңсіздік жоқ. Аристотель эмпирикалық-салыстырмалы әдісті қолдана отырып, қоғамды саясат қалалары мысалында талдады, ол өз жұмысында сипаттаған "саясат" адам туралы тезисті әлеуметтік болмыс ретінде ұсынды; мемлекет көріністерді шектейтін адами қарым-қатынастың ең жетілген түрі деп санады. Азаматтар-басқару, әскери және сот істерімен айналысатын еркін адамдар. Ол құлдарды оларға қарсы қойды, олардың тағдыры физикалық еңбек; адамдар арасындағы әлеуметтік айырмашылықтармен мемлекет формаларының шарттылығын, еңбек бөлінісін анықтады; ол саясаттың тұрақтылығымен ерекшеленетін мемлекеттің формасын анықтады), оның негізінде ақсүйектердің ізгілігі, олигархияның байлығы мен демократия бостандығы жатыр. Саясаттың әлеуметтік негізі-орта тап болды (кедейлер мен байлардың мүдделерін біріктіреді және қоғамды әлеуметтік қақтығыстардан қорғайды). Итальяндық ойшыл Никколо Макиавеллидің "Егемен" жұмысында қоғам саяси көшбасшының мінез-құлқының призмасын талдайды. Әлеуметтік құбылыстарды түсіндіретін заңдар тұжырымдалған: адамдардың мінез-құлқы билікке деген ұмтылысқа байланысты, өйткені ол байлыққа, мәртебеге, беделге ие болуға мүмкіндік береді;субъектілерді қолдауға ұмтылған билеуші олардың ұмтылыстарын білуі керек, саяси көшбасшының тиімділігі махаббат пен қорқыныш сияқты билік құралдарының шебер үйлесіміне негізделеді. Егер міндеттемелерді орындау билеушіге пайдалы болса, онда олар орындалуы керек. Саясатта мораль емес, мақсаттылық басқарылады, яғни "мақсат құралдарды ақтайды". Француз философы Шарль-Луи Монтескье "Заңдар рухы туралы" еңбегінде адамдардың табиғи жағдайдағы мінез-құлқын және басқару формаларын анықтайтын табиғи және саяси заңдарды тұжырымдады. Қоғамды тиімді басқару үшін Ш.Л. Монтескье биліктің бір-бірін теңестіретін заң шығарушы, атқарушы және сот тармақтарына бөліну теориясын алға тартты және сол арқылы биліктің бір қолға шоғырлануына, диктатура мен заңсыздыққа жол бермеді.