Абай шығармашылығы діннің адамға қатысты сыртқы нәрсе емес екенін, оның рухани әлемінің ішкі мазмұнына айналатындығын айқын көрсетеді. Ол әрқашан жалпы қабылданған діни көзқарастарға, шіркеу уағызына деген сенімсіздікті қатты сезінді, оның жүрегінде діни қызметкерлер уағыздаған және оны қарапайым адамның мүдделерінен тым алыс деп санайтын сенімге күмән туды. Абай өзінің саналы ғұмырын діни ілімнің мағынасын айқын түсінуге негізделген сенімді табанды түрде қорғады.Абай өзінің діни ізденістерінде шынайы иман сыртқы қолдауды қажет етпейтіндігіне сүйенді. Ол шіркеу мен оның қызметшілері әдет-ғұрыптың адам үшін шешуші маңыздылығын жоққа шығарып, Құдай туралы ілімнің мәнін саналы түрде бұрмалайтынына сенімді болды. Абай Л. Н. Толстой сияқты дінді іс жүзінде дінге жақындатады. Ол үшін дін - бұл таза рухани құбылыс, оның өзегі-адамның өмірінің мәні, әлемдегі тағдыры туралы сенімі мен түсінігі. Сенім адамға тікелей байланысты, ол сұраққа жауап береді: адам қалай және неге өмір сүреді? Оған қарағанда Абай Жаратушы Құдайдың бар екенін мойындайды, бірақ Құдайдың мәнін жарату актісінде емес, адамдардың өмірінде оған сүйіспеншілік, мейірімділік, әділдік орнатуда көреді. Абай үшін Құдайдағы ең бастысы-оның адам өміріндегі руханиятты, адамдар арасындағы мейірімділік, адамгершілік және әділеттілікті растайтын көріністері.Қорытындылай келсек, Абай философиясы бойынша шынайы сенім-бұл адам өмірінің моральдық мазмұнын анықтайтын діни сенім. Ол оны үш аспектіде қарастырады: біріншіден, иман адамның Құдайға және әлемге, соңғысының шексіздікке, өткіншінің мәңгілікке қатынасын орнатады; екіншіден, иман адам өмірінің мәнін орнатады, үшіншіден иман адамның әлемдегі мақсатын белгілейді. Сенім - бұл адамның әлемнің арғы жағында орналасқан шектен тыс нәрсені бастан кешіруі емес, бұл адамның жанының әлемдегі тағдырын түсіну, өмірінің мәнін көру қабілеті. Сенім өмірмен үйлесіп, оның талаптарына сай болуы керек. Шынайы сенім адамнан тек оның руханиятына байланысты нәрсені талап етеді, одан мағыналы өмірді талап етеді. Абай дін мен иман бірдей емес деп санайды. Абай Құнанбаев адамның адамгершілік өміріндегі сенімнің жоғары мақсатын атап көрсетеді. Оның болмауы немесе дұрыс түсінбеуі зұлымдық пен азаптың негізгі көзі болып табылады және жақсылық пен жақсылықты талап ететін сенім қажет деп санайды. 68. Тәуелсіздік кезең философиясы
Уникальность 95,72Егемен елдің ұлттық философиясының қалыптасуы мен дамуы-біздің заманымыз бен жарқын болашағымыз үшін маңызды құбылыс. Кез-келген ұлттың философиялық жүйесі адамзаттың ғасырлар бойғы рухани әлемінен туындайды және әр қауымдастық тарих толқынында жинақталған этникалық философиялық пайымдауларға сүйенеді. Осылайша, бұл күрделі мәдени-әлеуметтік, шығармашылық процесте зияткерлік дәстүрлер мен құндылықтарға негізделген даналық үлгілері шешуші рөл атқарады. Қазіргі кезеңде тәуелсіздіктің арқасында қазақ халқының тарихи эволюциясында қалыптасқан өзіндік этнофософия біртұтас Қазақстанның ұлттық философиясының өзегін құрай бастады. Біздің еліміздің рухани әлемі өткен кеңестік кезеңде марксистік философияның басымдығы аясында болды және қазіргі кезеңде біз ұлттық философияның жаңа жүйесін қалыптастыру жолымен жүретініміз белгілі. Әрине, кез-келген философиялық жүйені тез арада құру мүмкін емес. Бұл үшін біздің кәсіби философтарымыз сыни ойлау әдіснамасын қолдана отырып, қазіргі кезеңдегі жаңа талаптарға жауап беретін тиімді ғылыми зерттеулер жолында болуы керек.Жалпы даналықтың үлгілері өздерінің тиімді дамуының қажетті қозғаушы күші болып қана қоймай, сонымен бірге жеке дүниетанымның, әр адамның рухани әлемінің қалыптасуына ықпал етеді. Философияда үнемі айтылатын өзара қарым-қатынас пен дамудың әр сәті әлеуметтік прогресс барысында үнемі ішкі жағынан араласып, одан тыс қалған құбылыстар жойылып, ішкі қайшылыққа және нәтижесінде дағдарысқа ұшырайды. Сондықтан, шынайы рухани келбетін, маңызды құндылықтарын жоғалтқан ел де, мемлекет те, жеке тұлға да дағдарыстардың тұзағына түседі. Бұл тарихтың өзіндік шындығы. Тәуелсіздіктің туы желбіреген 30 жылдық тарихи кезең ішінде Тұңғыш президент-Елбасы Н. Ә. Назарбаев пен мемлекет басшысы К. К. Тоқаев Әл-Фараби мен Абайдың даналығынан туындайтын көптеген стратегиялық идеялары мен философиялық принциптерімен әлемдік жұртшылықты жаңа деңгейде таныды. Қазақстан Республикасының Тұңғыш Президенті – Елбасы ұсынған болашаққа сеніммен қарауға негізделген "Рухани жаңғыру" гуманитарлық бағдарламалық жобасы қазіргі тарихи кезеңде кездейсоқ және кенеттен туындаған жоқ. 2004-2011 жылдары 2013-2016 жылдары "Мәдени мұра" және "Халық тарих толқынында" мемлекеттік бағдарламалары табысты іске асырылды, олар біздің еліміздегі халқымыздың руханиятының жүйелі дамуы мен толыққандылығында маңызды рөл атқарды.Рухани жаңғыру ұлттық идеясын қазіргі қоғамға ұсынғанға дейін елімізде бірнеше тарихи деректік, идеялық, ғылыми-әдістемелік, философиялық негіздемелер жасалғанын атап өтеміз. Ұлттық философияны зерттейтін философтар біздің еліміз үшін стратегиялық мағынада рухани өркендеу процесіне үлкен үлес қосты. Кезінде" Мәдени мұра " мемлекеттік бағдарламасы үлкен тарихи ауқымды қамтыды. Мысалы, қазақ халқының ежелгі заманнан қазіргі уақытқа дейінгі 20 томдық философиялық мұрасы, әлемдік философияның үздік үлгілері жинақталған 20 томдық коллекциясы, Әл-Фарабидің бұрын жарияланбаған 10 томдық мұрасы біздің философ-ғалымдарымызбен жинақталғанын атап өткен жөн
69. Дін анықтамалары. Дін және философиялық білім. (86,9)Рухани мәдениеттің ең көне түрлерінің бірі-дін. "Дін" сөзінің шығу тегі латын етістігімен байланысты relegere – "құрметпен қарау"; басқа нұсқа бойынша, ол өзінің пайда болуын етістікке байланысты religare – "байланыстыру" (Аспан мен жер, құдай мен адам). "Дін"ұғымын анықтау әлдеқайда қиын. Дін дегеніміз-бұл адамдардың көзқарастары мен идеялары, сондай-ақ табиғаттан тыс, ең алдымен табиғи емес, дүниеден тыс тіршілік иелеріне деген сенімге негізделген тиісті қызмет.
Діни дүниетаным тән: -
Құдайдың бар нәрсенің Жаратушысы, адамдардың істері мен ойларын басқарушы ретінде бар екеніне сену;
-
әлемді жер әлеміне және аспан әлеміне екі есе көбейту, сондай-ақ жанның өлмейтіндігін мойындау;
-
Құдайдың бар екендігінің догматизмі (дәлелденбеуі) (мифтер мен қасиетті кітаптардан басқа объективті дәлелдердің болмауы);
-
шіркеудің салыстырмалы тәуелсіздігі және оның консерватизмі діннің тұрақтылығын қамтамасыз етеді;
-
дін нормаларының мораль мен құқық нормаларымен байланысы;
-
діни ғибадат (тиісті рәсімдер, дұғалар, уағыздар).
Діннің құрылымына әдетте: (1) діни сана, (2) діни табыну және (3) діни ұйымдар кіреді.
Діни сана-бұл адам мен қоғамның табиғаттан тыс, басқа әлемнің нақты өміріне қатынасын білдіретін идеялар, көзқарастар, идеялар, көңіл-күйлер, эмоциялар жиынтығы. Діни сана сенім, сезімтал көріну, қиял арқылы жасалған бейнелер, шындықтың көрінісін иллюзиялармен байланыстыру, күшті эмоционалдылық, арнайы діни лексикамен сипатталады.Діни санадан басқа, барлық
діндерге діни табыну тән — қалыптасқан рәсімдер, рәсімдер жүйесі, сенімнің сыртқы көрінісі (мысалы, крест белгісі, садақалар, крест жорығы, шомылдыру рәсімі, дұғалар, ғибадат, діни мерекелер және т.б.).Діннің ұйымдастырушылық формалары-шіркеу мен секталар.
-
Шіркеу-бұл діни сенім мен діни табынушылықтың ортақтығына негізделген діни қызметкерлер мен діндарлардың діни ұйымы.
-
Секталар-бұл белгілі бір діни бағытқа тән, бірақ одан діни ілім мен табынудың кейбір ерекшеліктерімен ерекшеленетін діни сенім негіздерін сақтаған діни топтар, қауымдастықтар.
Дін анықтамаларының келесі топтары бар:
-
теологиялық-дін - бұл адамның құдаймен шынымен байланысы, ол Құдайдың Аянынан туындайды, оны Құдай адамға бір рет және мәңгілікке береді
-
философиялық;
-
психологиялық.
Философия тарихындағы дін мен қоғамның арақатынасы туралы ең ерекше көзқарасты
и.Кант білдірді. Ол адам еркін тіршілік иесі ретінде категориялық императивті, яғни Моральдық заңды ұстануы керек деп есептеді. Бұл заң "біз үшін заттар әлемінде" қол жетімді емес моральдық ізгіліктің толықтығын талап етеді, сондықтан бұл жоғары ізгілікке тек перспективада қол жеткізуге болады, яғни жан өлмейтін және Құдай осы өлместіктің кепілі және болмыстың моральдық негізі. Кант моральдық және мүсіндік діндерді ажыратады. Моральдық діндер "таза ақыл" сеніміне негізделген, ал Мүсіндік діндер тарихи дәстүрге негізделген. Марксистік философия дінді табиғаттан тыс сенім ретінде анықтайды. Дін-бұл шынайы өмірде үстемдік ететін сыртқы күштердің адамдарының басындағы керемет көрініс. Марксизм қоғамның дамуындағы діннің өзгеру себептерін көреді.. Марксизм діннің негізі адамдардың табиғат пен қоғам заңдылықтарын білмеуі деп тұжырымдады. Олардың өмір сүру және даму заңдары ашылғаннан кейін дінге деген қажеттілік жоғалады.Неміс философы және әлеуметтанушысы, дін әлеуметтануының негізін қалаушылардың бірі М.Вебер дін әлем мен адам өмірінің иррационалды тәжірибесінен шығады деп сенді. Дін-бұл әлеуметтік іс-әрекеттің мағынасын беру тәсілі; дін әлемді түсіндіруге және күнделікті мінез-құлыққа ұтымдылық береді. Вебер протестантизмнің Батыс Еуропада капитализмнің дамуын қалай ынталандырғанын зерттеді.Философия-бұл жалпы және дерексіз білім. Ол барлық ғылымдардың негізі немесе ғылымның өзіндік санасы деп атауға болады. Философия көптеген өмірлік маңызды сұрақтарға жауап береді, шындықты зерттеуге аса мән береді. Философиялық білімнің бөлімдеріне мынадар жатады:
-
Онтология-бұл сөздің ең жалпы мағынасында болмыс туралы философияның бір саласы (грек тілінен. болмыс, logos - ілім).. Онтологияда философияның негізгі мәселесі шешіледі және осыған сүйене отырып, барлық құрылған философиялық тұжырымдама байланысты болады. Осылайша алғашқы онтологиялық ұғымдар ежелгі философтардың - Платон, Аристотель, Гераклит және т. б. еңбектерінде жасалды.
-
Гносеология (грек тіл. gnosis-таным және logos-ілім) - таным процесін, таным әдістері мен тәсілдерін зерттейтін философия саласы. Кез-келген философиялық тұжырымдамада шынайы білімнің қайнар көзі туралы идеялар бар. Ағылшын эмпиризмінің өкілдері сенсорлық тәжірибе білімнің негізгі көзі деп санайды. Рационализм өкілдері ақыл мен логикалық тұжырымдарды ғылыми танымның негізгі бөлігі деп санады.
-
Аксиология (грек тіл. aksio - - құндылық) - бұл адам өміріндегі құндылықтар туралы философиялық білімнің бір саласы.
-
Этика-Бұл мораль мен адамның мінез-құлқы, жақсылық пен жамандықтың мәні, адамның іс-әрекетін ынталандыру, адам өмірінің мәні және адам іс-әрекетінің мақсаты мәселелерін зерттейтін философия саласы.
-
Эстетика-бұл философияның көркем шығармашылықтағы, табиғаттағы және өмірдегі, өнер туралы Әлеуметтік сананың ерекше формасы ретіндегі мәні мен формалары туралы бөлімі.
-
Әлеуметтік философия-бұл қоғам құрылымының принциптері мен заңдылықтарын және әлеуметтік процестердің ағымын зерттейтін философия саласы. Бұл қоғамның әлеуметтік-саяси құрылымының тұжырымдамаларын жасайтын әлеуметтік философия.
-
Тарих философиясы-бұл тарихи процестердің дамуының ең жалпы принциптері мен заңдылықтарын зерттейтін философия саласы. Философияның бұл бөлімі алғаш рет қайта өрлеу дәуірінде дами бастады. Тарих философиясының ең танымал тұжырымдамасын к. Маркс жасаған.
-
Ғылым философиясы-ғылымның даму принциптерін, заңдылықтарын зерттейтін философия саласы. Позитивистердің ілімінде ғылым философиясына ерекше орын берілді.
70. Діннің алғашқы формалары. (88)Дін тарихында ілгерілеу немесе кері кету жоқ, бұл тарих нағыз мозайка, мүлде ретсіз қозғалыс; секуляризация және діншілдіктің пайда болуы, пұтқа табынушылық пен теизм арасындағы күрестегі әртүрлі табыстар, діндердің интернационалдануы және олардың этникалық шекараларға бекітілуі, діндердің жойылуы және олардың қайта жандануы, салтанат құруы және кенеттен жойылуы - осы процестердің барлығы үнемі бірге жүреді. бір-біріне ешбір қатаң реттіліксіз Діннің пайда болу мәселесі даулы. Шіркеу дін адаммен бірге пайда болады, бастапқыда бар деп үйретеді. Материалистік ілімдер дінді адам санасының дамуының жемісі ретінде қарастырады. Алғашқы адамдар жануарға жақын өмір сүрді, осылайша ішкі қайшылықтар дамып, наным-сенімдердің, тіпті ең қарабайырлардың да қалыптасып, айқындалуы мүмкін болды. Діннің ерте формалары немесе күрделі діни жүйелерге дейінгі нанымдар туралы айтқанда, фетишизм, анимизм, тотемизм, культтер мен мифтер. Шаманизм, сиқыр, болжау, геоманизм және т. б. осы ерте формалармен байланысты. Фетишизм. Фетишизмнің қарапайым және қысқаша анықтамасы - жеке заттар мен табиғат құбылыстарына табыну, ал табынатын заттар - фетиштер. «Фетиш» ұғымы португал тіліндегі «фетико» сөзінен шыққан, ол «жасалған» дегенді білдіреді. Португал теңізшілері кейбір африкалық халықтарды қастерлейтін объектілерді осылай атаған. Дегенмен, «фетишизм» терминінде әлі де нақтылық жоқ, өйткені оған бір немесе басқа мағына берілген. Кейбір зерттеушілер кез келген материалдық заттарды қастерлеуді фетишизм деп атаса, басқалары ұғымның шеңберін тек жердегі жансыз заттарға ғана тарылтады. Кейбір ғалымдар материалдық объектінің өзін фетиш деп есептесе, енді бірі бұл атауды заттың өзіне емес, оның ішінде жатқан рухқа жатқызады.Діни нанымдар мен әдет-ғұрыптарды сипаттауда қолданылатын басқа ұғымдардың ішінде қолданылу аясы бойынша анимизм және магия ұғымдары ең кең. Анимистік сенімдер, немесе анимизм – жан мен рухтардың бар екендігіне сену («anima» – «жан» латын сөзінен). Анимистік нанымдарға сәйкес, адамның айналасындағы бүкіл әлем рухтарда өмір сүреді, ал әр адамның, жануардың немесе өсімдіктің өзіндік жаны, бөлінбейтін қосарлануы бар. "Анимизм" термині діни идеялардың сан алуан санаттарын қамтиды, олар тек сыртқы түрі, идеялық мазмұны бойынша ғана емес, сонымен бірге ең бастысы - шығу тегі бойынша да ерекшеленеді. Анимистік бейнелер-бұл еліктеудің мәні. Бірақ адамның қиялы кез-келген нәрсені бейнелей алады.