Инновациялық мектептерге. І нұсқа1-тапсырма.Төмендеберілгенмәтіндіоқыңыз.АлашидеясыменқайраткерлеріАлаш —ежелгі түрік сөзі. Ол — бауырластар, қандастар, туыстардегенді білдіреді.Алашатытарихтакездесетінеңкөнеатаулардыңқатарынажатады.Ескішежіредеректерінде Алаш атауы қазақ халқының синонимі ретінде келтіріледі.Мысалы, ҚадырғалиЖалаиридіңөзідеректеріндеқазақтыңорнынаАлашатауынқолданады. “Атамыз — Алаш, керегеміз — ағаш” деген қазақ халқы ұлттық тәуелсіздікжолындағы күресінде ежелгі Алаш ұғымына қайта оралып, оны бостандық пен бірліктіңұраныетіпалды.«Алаш идеясы» — қазақтың мемлекеттік, елдің ұлттық идеясы. Өйткені Алаш —халқымыздың бойына күш-қуат және сенім берген ұлттық идея. Алаш — ұлттың өзінбөлінбес тұтас жер, яғни территория ретінде сезінуі. Алаш — ұлттың аспан асты, жерүстіндеөзорныбарелретіндеөзеншісіменүлесінанықтауәрекеті.Қазақ тарихында Алаш арыстарының орны ерекше. Олар Қазақ елінің сан ғасырлықдамутәжірибесін,салт-дәстүрінсақтайотырып,оданәрідамытуды,білімалып,өр-кениетті елдердің өмір тәжірибесінен үйренуді көздеді. Елге демократия, білім-білік алыпкелуүдерісініңбастауындатұрғандар
даосызиялықауымөкілдеріболды.АлашзиялыларыОтанға адал қызмет етуді мақсат етті. Алаш қайраткерлері қазақ халқын азател ету бағытындағы мақсатты ойларын бес тұғырға негіздеді. Бірінші — жер мәселесі.ЖерсізОтанжоқ.Қазақтыңбайырғыжерінқашанқазақтарөзбетіншеғылымментехникағасүйеніптолықигермейінше,жержекеменшіккеде,қоныстанушыларғадаберілмейді.Екінші—жердіңастындағы,үстіндегі,аспанындағыбарлықигілікҚазақмемлекетінеқызмететуікерек.Үшінші—толықтайэкономикалықтәуелсіздіккеқолжеткізуге ұмтылуы тиіс еді. Төртінші – қазақ мемлекетінде мемлекет құрушы ұлттың тіл,дін, діл үстемдігі болуы керек. Бесінші, түпкімақсатымыз – ғылым менұлттық салт-дәстүргенегізделген заңғасүйенеотырып,ұлттық-демократиялық мемлекетқұруАлашидеясыұлттықбірігуконцепциясынаалыпкелді.Алашидеясықазақтыңоқыған,саясиорталықтардабілімалған,мемлекетқұрылысынқалыптастырутуралыбілетінұлтзиялыларыныңбасынбіріктірді.Алашидеясыныңаясындамыңдағанқазақтың басы бірікті. Алаш зиялылары ұлттық әскер құрып, қуатты мемлекетке айналуидеясын автономия құрудан бұрын ойластырған еді. Өйткені мемлекеттің негізгі тірегі,қорғаны—әскер.ӨткенғасырдыңбасындағыАлашОрдақайраткерлерініңұлттықтәуелсіздіккеұмтылыстахалықсарбаздарынқұруісі—бүгінгіқазақәскерініңқалыптасуының алғышарты.Алаш қозғалысының негізгі идеясы демократиялы қоғам қалыптастырып, тәуелсіздікпендамудыңалғышарты
ретіндеқазақтыңұлттықмемлекетінқұруболатын.БүгінгіТәуелсіз Қазақстанмемлекеті — солидеяныңжемісі.
(346сөз)Мәтінненмынасөздердіңсәйкесмағыналарынтабыңыз.мағынасына– ажырамас– еркін– көшіпкелушілерге–_ қосты–34
9-сыныпемтихантапсырмаларыҚазақтіліменәдебиеті -
тапсырма. Төменде берілген әр сөйлемді өз сөзіңізбен қайта жазыңыз. Сөйлемдерді берілген сөздермен бастаңыз.
Мысалы: Алаш аты тарихта кездесетін ең көне атаулардың қатарына жатады.Тарихта
Жауабы:Тарихта
алашаты —ежелгі атаулардыңбірі. -
Ескі шежіре деректерінде Алаш атауы қазақ халқының синонимі ретінде келтіріледі. Алаш атау
-
Қадырғали Жалаиридің өзі деректерінде қазақтың орнына Алаш атауын қолданады. Алаш атауын
-
Алаш — ұлттың аспан асты, жер үстінде өз орны бар ел ретінде өз еншісі мен үлесін анықтау әрекеті.
Ел
ретінде -
Елге демократия, білім-білік алып келу үдерісінің бастауында тұрғандар да осы зиялы қауым өкілдері болды.
Зиялықауым
өкілдері_
-
Алаш зиялылары Отанға адал қызмет етуді мақсат етті.
Отанға -
Алаш қайраткерлері қазақ халқын азат ел ету бағытындағы мақсатты ойларын бес тұғырға негіздеді .
Қазақхалқын
-
Түпкі мақсатымыз — ғылым мен ұлттық салт-дәстүрге негізделген заңға сүйене отырып, ұлттық-демократиялық мемлекет құру.
Ғылыммен
-
Алаш идеясының аясында мыңдаған қазақ бірікті.
Мыңдағанқазақ
-
Алаш зиялылары ұлттық әскер құрып, қуатты мемлекетке айналу идеясын автономия құрудан бұрын ойластырған еді.
Қуаттымемлекеткеайналу
-
Алаш қозғалысының негізгі идеясы демократиялы қоғам қалыптастырып, тәуелсіздік пен дамудың алғышарты ретінде қазақтың ұлттық мемлекетін құру болатын.
Қазақтыңұлттықмемлекетінқұру
-
тапсырма. Төмендегі сұрақтарға жауап беріңіз. Мүмкіндігінше, өз сөзіңізбен жауап беруге тырысыңыз.
-
«Алаш» идеясы қандай мақсатты көздеді?
-
Алаш қайраткерлері өздеріне қандай мақсаттар қойды ? Кем дегенде 2 мақсатын көрсетіңіз.
-
Алаш идеясының құндылығы неде? 2 дәлелді жазыңыз.
35
9-сынып емтихан тапсырмалары
Инновациялық мектептерге. ІІ нұсқа 1-тапсырма. Төменде берілген мәтінді оқыңыз.
Заң – қоғамның тірегі
Қазақ тілі мен әдебиеті
Еліміздің ең жоғары Заң құжаты — Конституция. Ата Заңымыз еліміз үшін қиын кезеңдерде халықтық референдум жолымен қабылданды және күрделі мәселелерді шешудің түйінді формуласы ретінде орнықты. Ата Заң демократиялық, зайырлы, құқықтық және әлеуметтік мемлекетке тән ортақ құндылықтардың қорғалуын қамтамасыз етеді. Ол елдегі қоғамдық-саяси құрылымның құқықтық сипатын негіздеп, адам мен азаматтың конституциялық мәртебесін айқындап береді.
Қазақстанның Ата Заңы әлемдегі ең жас Конституциялардың бірі болып саналады. Расында, бүкіл мемлекеттік құрылымды айғақтайтын, елдіктің бастауы болып табылатын құжат биыл 25 жасқа толып отыр. Көптеген зерттеушілердің пікірінше, Қазақстанның Конституциясы әлемдегі жалпыадамзаттық құндылықтарды дәріптейтін ең үздік 50 конституцияның бірі болып саналады.
Тәуелсіздік тарихында тұңғыш рет халықтық талқылауға салынған да, елдің көптеген пікірі ескерілген де осы-1995 жылы қабылданған Конституция. Сол кезде құжатты талқылауға 3 млн. 345 мың адам қатысыпты. Жұртшылық тарапынан сарапталған 31 мың 886 ұсыныс түссе, соның 1 мың 100-і конституция жобасына енгізілген.
Ал бүгінгі Ата заңымыздың басты ерекшелігі туралы не білеміз ? Парламент Мәжілісінің депутаты болған Алдан Смайыл бұл ерекшелік Елбасы ұсынысымен енгізілген төрт ұстанымда жатқандығын айтады. Бұл біріншіден — қоғамдық келісім және саяси тұрақтылық, екіншіден — экономикалық даму, үшіншіден — қазақстандық патриотизм, төртіншіден — маңызды мәселелерге референдум жасау және Парламентте дауыс беру арқылы шешу. Міне, осы төрт мәселе біздің республикамыздың негізгі принциптері болып саналады.
Тоғыз бөлім мен тоқсан сегіз баптан тұратын Ата заңның алғашқы бабы: «Қазақстан Республикасы өзін демократиялық, зайырлы, құқықтық мемлекет ретінде орнықтырады, оның ең қымбат қазынасы – адам және адамның өмірі, құқықтары мен бостандықтары» – деп басталады. Бұл — мемлекетімізде адам мен оның өмірі, құқықтары мен бостандықтары өте жоғары дәрежедегі құндылық ретінде бағаланатындығының айқын дәлелі.
Еліміздің Ата Заңы уақыт сынынан сүрінбей өтті. Оның негізгі қағидалары барлық халықаралық стандарттарға сай келіп, қоғам мен мемлекетті дамытудың осы кезеңдердегі ең жетілдірілген үрдістерімен үйлесім тапты. Мемлекеттің тәуелсіздігін нығайту және экономикалық реформаларды жүргізудің басты құралына айналған Конституция адамдардың барлық азаматтық құқықтары мен бостандықтарын қамтамасыз етеді. Ата Заң халыққа мемлекеттің сенімді қорғауында екенін терең сезінулеріне жағдай туғызды.
Сондықтан да Конституция күні біз үшін қасиетті күн болу керек. Өйткені, Ата Заңымыз — Қазақстанның әлемдік өркениетке қарай қарыштай қадам басуының алғы- шарттарын жасап берген жасампаз құжат. Ол — Қазақстандағы батыл жүргізіліп жатқан демократиялық реформалардың негізінде қол жеткізіп отырған жетістіктердің бәрінің қайнар көзі.
(345 сөз)
Мәтіннен мына сөздердің сәйкес мағыналарын табыңыз.
Осы жылы– Дүниедегі – Алғаш – Өзгешелік – Жасады –
36
9-сыныпемтихантапсырмаларыҚазақтіліменәдебиеті -
тапсырма. Төменде берілген әр сөйлемді өз сөзіңізбен қайта жазыңыз. Сөйлемдерді берілген сөздермен бастаңыз.
Мысалы:ЕліміздіңеңжоғарыЗаңқұжаты— Конституция.
КонституцияЖауабы:КонституциямемлекетіміздіңеңмаңыздыЗаңқұжатыболыпсаналады.
-
Ата Заңымыз еліміз үшін қиын кезеңдерде халықтық референдум жолымен қабылданды және күрделі мәселелерді шешудің түйінді формуласы ретінде орнықты.
Елімізүшін
-
Ата Заң демократиялық, зайырлы, құқықтық және әлеуметтік мемлекетке тән ортақ құндылықтардың қорғалуын қамтамасыз етеді.
Мемлекеткетән
-
Бүкіл мемлекеттік құрылымды айғақтайтын, елдіктің бастауы болып табылатын құжат биыл 25 жасқа толып отыр.
Биыл
-
Қазақстанның Конституциясы әлемдегі жалпыадамзаттық құндылықтарды дәріптейтін ең үздік 50 конституцияның бірі болып саналады.
Әлемдегі
-
1995 жылы
Тәуелсіздік тарихында тұңғыш рет халықтық талқылауға салынған да, елдің көптеген пікірі ескерілген де осы-1995 жылы қабылданған Конституция.
-
Міне, осы төрт мәселе біздің республикамыздың негізгі принциптері болып саналады.