Материал: ызылорда облысты Оу орталыЫ

Жерсілкінісінде

9. 
   Қазақстан жер сілкінісінен зардап шеккен елдерге шатырдың орнына киіз үйлер апарып жүр.
   

Жерсілкінісінен

10. 
    Көшпенділердің киіз үйі- ғасырлар бойы өз құндылығын жоймай келе жатқан құнды мәдени жәдігер.
    

Ғасырларбойы

2. 
   тапсырма. Төмендегі сұрақтарға жауап беріңіз. Мүмкіндігінше, өз сөзіңізбен жауап беруге тырысыңыз.
   

1. 
   Қандай қасиетіне қарап киіз үйді көшпелі мәдениет үлгісіне жатқызуға болады?
   

2. 
   Неге шаңырақ бүкiл ғалам мен адам арасын байланыстырушы? Кем дегенде 2 әсерін көрсетіңіз.
   

3. 
   Киіз үй неліктен бүгінгі күнге дейін өз құндылығын жоймай келе жатыр? 2 дәлелді жазыңыз.
   

31^{9-сыныпемтихантапсырмалары}ҚазақтіліменәдебиетіЖалпы білім беретін мектептерге. ІІІ нұсқа1-тапсырма.Төмендеберілгенмәтінді оқыңыз.НаурызжәнеәлемхалықтарыныңонықарсыалуерекшеліктеріНаурыз мерекесі әлемнің ең көне мерекелерінің бірі болып саналады. Бұл мерекеОрта Азия халықтарында мыңдаған жылдар бойы тойланып келеді.Ал2010жылдың 10 мамырынанбастапБіріккен Ұлттар Ұйымының БасАссамблеясының 64-қарарынасәйкес21наурыз «Халықаралық Наурыз

күні»болыпбелгіленді.БасАссамблея өзінің бергентүсініктемесінде «Наурыздыкөктеммерекесіретінде3000жылданберіБалқан түбегінде, Қаратеңізаймағында,Кавказда,ОртаАзиядажәнеТаяуШығыста300 миллионадамтойлайтындығын»мәлімдеді. Ал UNESCO болса, 2009 жылдың 30 қыркүйегінде Наурыз мерекесін мәденимұратізімінекіргізді.«Наурыз»сөзіпарсытіліненаударғанда«Жаңакүн»дегенмағынаныбереді.Парсының «нау» сөзі әр түрлі өзгерістерге ұшыраса да, мағынасы көп халықтың тіліндесақталған.Шығысжылсанағыбойынша,бұлмерекеирандықтардыңжаңажылы—Наврузға жақын. Наурыз мерекесін түркі тілдес халықтар тойлайды. Тәжік халқы бұлмерекені«Бәйшешек»не«Гүлнавруз»,татарлар«Нардуган»,бирмалық-тар«Сумерекесі»,хорезмдіктер«Наусарджи»,буряттар«Сагаансара»,армяндар«Навасарди»,чуваштар«Норисояхе»депатаған. ҚазақтардыңНаурыздытойлаутарихын ұлы ақын Абай өзінің «Біраз сөз қазақтың қайдан шыққаны туралы» жазбасындакөшпелі халықтардың тарихымен ұштастырады. Бұл Әбу Райхан Бируни, Омар Һайямтәріздіәлемтанығантарихитұлғалардыңеңбектеріндедекездеседі.Шығысхалықтарының Наурыз мерекесін қалай тойлағаны туралы деректер көп. Парсы тілдесхалықтар Наурызды бірнеше күн тойлаған. Яғни, олар Наурыз күндерінде мынадай салт-дәстүр, ырымдар жасаған: әр жерде үлкен от жағып, отқа май құйған. Жаңа өнген жетідәнгеқарапболашақтыболжаған.Жетіақкесемендәстүрліұлттықкөже«сумалық»ұсынған.Көнекиімдерінтастаған.Бір-бірінегүлсыйлаған.Үйлерініңқабырғасынадөңгелек ою – «күн символын» салған. Жамбы ату тәрізді түрлі жарыстар өткізген. Бұлкүнікәрі-жасқуанады.Адамдарбір-бірінежақсы

тілектерді айтады, татуласады.

Наурыздың дәстүрлі тағамы «Наурыз көже» туралы деректер өте көп. Ол жеті түрлі азықтық заттан тұрады. Жеті деген сан аптаның жеті күнін бейнелейді, бұл санның мағынасы терең. Өзбекстанда «Сумалақ» — наурыз көжеге ұқсас дәстүрлі тағам.

Қазақстанда Наурыз мерекесі 1988 жылдан бері қайта жаңғырып, халық болып тойлау дәстүрі өз жалғасын тапты.Ал 1991 жылы 15 наурызда Қазақстан Президенті Жарлығының негізінде мемлекеттік мәртебеге ие болды. 2009 жылдың 24 сәуірінде Елбасы наурыз айының 21, 22, 23 күндерін «Наурыз мерекесі» деп жариялады.

Наурыз — көктем мен еңбектің, достық пен бірліктің мерекесі. Сан ғасырлық парасат пен еңбектің нәтижесінде қалыптасқан Наурыз мерекесі халықтың жарқын болашағының кепілі болып қала береді.

(346 сөз)
Мәтіннен мына сөздердің сәйкес мағыналарын табыңыз.

Ежелгі - Мерекелейді – Елдер – Мәлімет – Сайыс –


32

^{9-сынып емтихан тапсырмалары} Қазақ тілі мен әдебиеті

2. 
   тапсырма. Төменде берілген әр сөйлемді өз сөзіңізбен қайта жазыңыз. Сөйлемдерді берілген сөздермен бастаңыз.
   

Мысалы:Наурыз мерекесі әлемнің ең көне мерекелерінің бірі болып саналады.Көнемерекелердіңбірі Жауабы:КөнемерекелердіңбірідүниежүзібойыншаНаурызмерекесі екен.

1. 
   Бұл мереке Орта Азия халықтарында мыңдаған жылдар бойы тойланып келеді. Орта Азия халықтарында
   

2. 
   Парсының «нау» сөзі әр түрлі өзгерістерге ұшыраса да, мағынасы көп халықтың тілінде сақталған.
   

Әртүрліөзгерістерге

3. 
   Шығыс жыл санағы бойынша, бұл мереке ирандықтардың жаңа жылы- Наврузға жақын. Бұл мереке
   

4. 
   Қазақтардың Наурызды тойлау тарихын ұлы ақын Абай өзінің «Біраз сөз қазақтың қайдан шыққаны туралы» жазбасында көшпелі халықтардың тарихымен ұштастырады
   

«Біразсөзқазақтыңқайданшыққанытуралы»жазбасында

5. 
   Шығыс халықтарының Наурыз мерекесін қалай тойлағаны туралы деректер көп Наурыз мерекесін
   

6. 
   Жаңа өнген жеті дәнге қарап болашақты болжаған.
   

Болашақты

7. 
   Үйлерінің қабырғасына дөңгелек ою – «күн символын» салған.
   

Күнсимволын

8. 
   Наурыздың дәстүрлі тағамы «Наурыз көже» туралы деректер өте көп.
   

Наурызкөже

9. 
   Қазақстанда Наурыз мерекесі 1988 жылдан бері қайта жаңғырып,халық болып тойлау дәстүрі өз жалғасын тапты.
   

Наурызмерекесі

10. 
    Сан ғасырлық парасат пен еңбектің нәтижесінде қалыптасқан Наурыз мерекесі халықтың жарқын болашағының кепілі болып қала береді.
    

Наурызмерекесі

2. 
   тапсырма. Төмендегі сұрақтарға жауап беріңіз. Мүмкіндігінше, өз сөзіңізбен жауап беруге тырысыңыз.
   

1. 
   Біріккен Ұлттар Ұйымының шешімімен 21 наурыз «Халықаралық Наурыз күні» болып белгіленуінің қандай себебі бар?
   

2. 
   Шығыс халықтарының Наурыз мерекесін қалай тойлайды? 2 дерек келтіріңіз.
   

Наурыз мерекесі халықтың жарқын болашағының кепілі болу себебі қандай
3. ? 2 дәлелменкөрсетіңіз.33^{9-сыныпемтихантапсырмалары}Қазақтіліменәдебиеті