Қуғындап орыс жеткен соңТіпті амал жоқ қазақтар,Енді сенің торыңа...Байлар ұрлық қылады,»- деген тармақтар алынған Ш.Қанайұлының шығармасы: («Зар заман) -
Шортанбай Қанайұлының «Зар заман» өлеңі неше түйдектен тұрады?
(14 түйдектен)Азулыға – бар заман,Азусызға – тар заман.» Үзінді авторы: ( Шортанбай «Зар заман » өлеңі) -
«Сауып ішер сүті жоқ,
-
Мініп көрер күші жоқ,
Ақша деген мал шықты »Үзінді авторы: ( Шортанбай «Зар заман » өлеңі)Алуан-алуан жан шықты.Сауып ішер сүті жоқ,Мініп көрер күші жоқ,Ақша деген мал шықты,»- деген өлең жолдарындағы айтылған ой: («Қазақ даласына келген сауда»)Бір-біріне жетем деп, -
Аласұрып өліп жүр,» деп саудагрелерді сынаған ақын: (Шортанбай)
-
«Еділ ,Жайық екі су,
Алтын,күміс тас болар.Арпа,бидай ас болар,Бірігіп жан тусаң да,Қарап та жүріп қас болар,» -деген үзінді алынған Шортанбайдың өлеңі: («Замана»)Кедей байға ермейді.Қызметін бір күн қылмаса,Майлы сорпа бермейді,»- деген үзіндіде Ш.Қанайұлының айтатын ойы: (Қазақ ауылындағы тап жігінің ашылғандығы) -
«Көшейін десең, жерің тар,
Қамалып қазақ сандалды.» Үзінді алынғын Шортанбайдың өлеңі: ( «Заман қайтіп оңалсын») -
Шортанбайдың кедейлердің отырықшылыққа көше бастағанын, жермен кәсіп ете бастағанын суреттеген өлеңі: («Байды құдай атқаны»)
-
Мына заман қай заман?
Азулыға бар заман,Азусызға тар заман...Үзінді авторы : (Ш.Қанайұлы)Тілмашты көрдің жеңгеңдей.Дуанды көрдің үйіңдей,Абақты тұр қасыңдаҚазылған қара көріңдей!...Үзінді авторы мен өлең жолдарындағы көркемдік тәсіл: (Ш.Қанайұлы, теңеу)
-
«Әркімнен қалады екен дүние шіркін,
Өтіңіз тәубе қылып аз жалғанда,»-деген үзіндіні қай ақынның шығармасынан алынған? (Шортанбай) -
Ш.Қанайұлының «Қалықтаған сұқар ем» өлеңі не жайында? ( Оғаш мінез-құлықты мінеп,сынайды)
-
Шортанбай Қанайұлы өмірінің соңында қай бидің қолында болған?
(Жанғұтты бидің) -
Шортанбай өлеңдері : («Тар заман», «Осынша азды ел неден?»
«Байды құдай атқаны», «Опасыз жалған») -
Шортанбай өлеңдері : («Тар заман», «Зар заман»)
-
«Тар заман», «Зар заман», «Бар заманды» сипаттаған жырау: (Ш.Қанайұлы)
-
Ш.Қанайұлының өлеңдерңндегі сарындар: (*Елдің ақшаға құнығуын сынау; *Қазақ даласына келген сауданы айыптау; *Патша әкімдерінің озбырлығын сынау)
-
Шортанбай өлеңдеріндегі азған заман сипаты : (*Адамдар қарым-қатынасының өзгеруі; *Ақша сауда кпиталының келуі;* Құныққан байлардың құлқыны)
Мұрат Мөңкеұлы (1843-1906)Туған жері: Атырау облысы, Қызылқоға өңірі.Шығармалары: «Үш қиян», «Сарыарқа», «Әттең , бір қапы дүние –ай!», «Өлім» , «Оқудан қайтқан жігітке хат», «Еліне жазғаны » , «Бір досқа », «Топқа түскендегі толғауы », «Мұраттың жалпыға айтқаны » , «Қыз », т.б. өлеңдері:Арнау өлеңдері : «Айжарыққа », «Қарақожа болысқа », «Естемір Тұрабай болысқа », т.б.Толғау –дастандары : «Қарасай –Қази », «Қазтуған », «Шәлгез» ,Айтыстары : Жылқышымен (17 жасында ) , Бала Оразбен (20жасында ) , Жантолымен , Қаниязбен ,Тыныштықпен , Жаскелеңмен (25 жасында).Жас шағында Есет би мен Абылай ақыннан өнеге алады .мұрын жырау Сеңгірбайұлына ұстаздық еткен. «Қырымның қырық батыры »жырын ,Сыпыра жырау , Асан қайғы , Шалкиіз ,Қазтуған ,Жиембет ,т.б.шығармаларын жеткізуші . «Мұраттың Жантолы қызбен айтысы »-оның ақындық қабілет-қарымын жаңаша қырынан танытқан айтыс.Мұрат Мөңкеұлының өмір сүрген жылдары: (1843-1906)Атақты Есет шешеннен өнеге алған ақын: (Мұрат Мөңкеұлы )М.Мөңкеұлының 17жасында айтысып жеңген ақыны: (Жылқышы)М.Мөңкеұлының айтысқы түскен ақындарына жатпайтын ақын :(Сүйінбай )Беріште Есет , Айтуар ,
Анайы туған Қарқуар –Солардан қалған бұ дүния ,Өлімнің сондай жайты бар, -деген шумақ алынған Мұраттың өлеңі: (Өлім)Киім кисе ,жеңі жоқ ,Етегі бар да , белі жоқ ...Ел биледі бір сымпысЕкі бұты таралған ,- деген өлеі шумағы алынған ақын :(М.Мөңкеұлын)Болашақ ұрпақтың қамын ойлап зар толғаған үзіндінің авторыМен қауіп еткеннен айтамын :Кейінгі туған баланыңҰстай ма деп білегін ,Шая ма деп жүрегін,Ащы суға тойдырып,Бұза ма деп реңін:( М.Мөңкеұлы)М.Мөңкеұлының өлеңдері : (Үш қиян ,Өлім , Әттең , бір қапы дүние –ай!)«Әттең , бір қапы дүние –ай!» өлеңінің авторы :(М.Мөңкеұлы)Еділді тартып алғаны –Етекке қолды салғаны .Жайықты тартып алғаны –Жағаға қолды салғаны ,-деген үзінді кімнің өлеңінен алынған: (М.Мөңкеұлының)М.Мөңкеұлының шоқтығы биік толғауы:(Үш қиян)Асан қайғы , Қазтуған ,Орақ , Мамай , Телағыс –Шораның шұбап кеткен жер ,-деген тармақтар алынған шығарма: (Үш қиян)Заманы қайтіп түзелсін –Ақшасына сүйеніпҚоңсыдан туған би болды .Айтқан сөзі пұл болды .Ақылсыздың баласыЗаманың мұндай сұм болды !..Үзінді авторы :( М.Мөңкеұлы «Үш қиян»)М.Мөңкеұлының әдемілік пен сұлулықты суреттеген өлеңі :(Жалғаншы пәни жалғанда).М.Мөңкеұлының жер ,құтты қоныс жайлы толғаулары : («Сарыарқы»,«Қазтуған »)ХV ғасырда өмір сүрген атақты жырау Қазтуған жайында толғау –дастан жазаған ақын :(М.Мөңкеұлы)М.Мөңкеұлының хат үлгісінде жазған үш туындысы: («Оқудан қайтқан жігітке хат» , «Еліне жазғаны » , «Бір досқа »)М.Мөңкеұлының эпостық поэма деуге болатын , ең көлемді эпикалық шығармасы: (Қарасай -Қази)М.Мөңкеұлының ноғайлы жұртының аңыздарын баяндайтын жыры: (Қарасай –Қази)Орақ батыр , Ақмырза , Кәрібоз , М.Мөңкеұлының қай шығармасынан кездеседі ?: (Қарасай -Қази)М.Мөңкеұлының жырында жастай жетім қалған батыр –ұландар :( Қарасай мен Қази ) ( Елге жау шапқан кезде Қарасай 17 , Қази 15 –те болған).
М.Мөңкеұлына қатысы жоқ қатар :(«Қырымның қырық батыры »жырының авторы Абыл Тілеуұлы ).«Түре айтыс» , «Сүре айтыс » түрін шебер меңгерген зар заман ақыны: ( Мұрат Мөңкеұлы ).Түре айтыс –бір –бір ауыз өлеңмен қысқа да шапшаң жауаптасып отыратын ,көбінесе ақындармен қатар , жалпы көпшілік қолданатын қатар .Сүре айтыс- тек суырыпсалма өлеңге әбден төселген,нағыз ақындардың ,ұзақ сөйлеп ,көсіліп жырлайтын түрі.Мұрын жырау Сеңгірбайұлына ұстаз болған ақын :( Мұрат Мөңкеұлы ).Мұрын жырауға 14 батырдың жырын үйреткен.Мұрат ақынның үзіндісіндегі көркем сөздер:Жылы қылып сөйлейін ,Жазғы желдің лебіндей :( Эпитете , теңеу.)Мұрат Мөңкеұлының отарлаушыларды батыл әшкерелеген өлеңі :(«Үш қиян» , «Сарыарқа», «Әттең , бір қапы дүние –ай!»)М.Мөңкеұлының «Үш қиян » толғауында сөз болған жер –су атаулары: (Батыс Қазақстан өлесі , Атырау аңғары , Ойыл , Қиыл ,Жем , Сағыз.)М.Мөңкеұлының толғау –дастандары :(«Қарасай –Қази », «Қазтуған », «Шәлгез»).М.Мөңкеұлының өз заманының әр түрлі адамдарының бейнесін жасаған арану өлеңдері :(«Айжарыққа », «Қарақожа болысқа » , «Естемір Тұрабай болысқа ») .М.Мөңкеұлының айтыстарының ерекшелігі :(Түре айтыста да , сүре айтста да үздік шығуы,Халық атынан сөйлеуі.)Махамбет ӨтемісұлыМахамбет Өтемісұлы (1803-1846) -ақын ,күйші , сазгер , отаршылдыққа қарсы И.Тайманов бастаған көтерілісті (1836-1838)ұйымдастырушылардың бірі ,осы көтерілістің алынды жыршысы .Алғаш 1908жылы Қазанда 100жолдан астам 2толғауы , 1911жыылы Орынборда өлеңдерінің үзінділері басылды.1939 жылы Қ .Жұмалиев ақын өлеңдерінің жинағын шығарды.2003 жылы 200 жылдық мерейтойы ЮНЕСКО көлемінде аталып өтілді . 11 күйі ( «Өкініш », «Қайран , Нарын », «Жұмыр қылыш », «Терезе» т.б.)«Шашақты найза , шалқар күй » (1982) деген атпен жарық көрді .Туған жері : Батыс Қазақстан обл ,Жәнібек ауданы Бекетай құмы.Қаза болды : Қараой өңірі (Атырау облысы , Махамбет ауданы )Махамбеттің әкесі :( Өтеміс)Махамбеттің туған жері :( Батыс Қазақстан облысы )Махамбет дүниеге келген жер :( Нарын құм )Нарын деген жерді ел құлағына сіңісті қылған батыр аты: ( Махамбет
)Адыра қалған НарынныңТеңіз деген суы бар ,Жыңғылы мен тауы бар,Еңіреген ерлердіңЖібектей желбіретіп ұстар туы бар ,- деп туған жері туралы жырлаған ақын: ( Махамбет )Арабша , орысша хат білген ақын: ( Махамбет )М.Өтемісұлының ағасы , Жәңгір ханның 12 биінің бірі : ( Бекмағамбет )Махамбет жас кезінде қайда болған ? :( Хан ордасында )Махамбет жас кезінде Орынбор қаласында кімнің қасында болды ?(Зұлқарнайынның )Жыраулардың ой толғанысын жалғастырған ереуіл ақыны :( Махамбет )« Қара қазан , сары бала қамы үшін қылыш сермеген » жауынгер жыршы :( М. Өтемісұлы )Махамбет қай ханның тұсында өмір сүрген ? ( Жәңгір хан)Жәңгір хан старшындыққа тағайындаған адам :( Махамбет )Махамбеттің :« Хан емессің, қасқырсың ,Қас албасты басқырсың.Достарың келіп табалап ,Дұшпаның сені басқа ұрсын ! » - деп айтқан адамы :( Жәңгір хан )Жәңгір ханның сарай ақыны атанған адам : ( Байтоқ )Махамбет зілді сөздерін арнаған сұлтан: ( Баймағанбет)« Өтемістен туған он едік .Онымыз атқа мінгенде ,Жер қайысқан қол едік ...» - деген үзінді алынған Махамбеттің өлеңі:( « Махамбеттің Баймағанбет сұлтанға айтқаны »)