Материал: Шріпханов с. Д., Румянцев ю. В., Маышев ж. К, Мазеев д. Т. Имарат пен рылысты рт ауіпсіздігін амтамасыз етуді жалпы Аидаттары 1516000 рт ауіпсіздігі

Ауадағы белгілі бір маркалы бензин буының жанғыштық шектері 2.6кестеде келтірілген. 2.6-кесте. Жанармай (бензин) жекелеген сұрпы буларының жанғыштық шектері

Бензин маркасы	тығыздық, кг /м3	Температура ұшқын, С	ЖТШШ, % (об.)
Авиациялық 91/115	729.5	-38	-
Авиациялық 91/130 этилденген	736,2	-37	0,98 ÷5,48
Б-70	745	-34	0,79÷5,16
Авиациялық тұрақсыз	74	-44	1,48÷8,1
Авиациялық тұрақты	732	-37	1,30÷8,0
Автомобиль тұрақсыз	806,4	-30	0,93÷5,1
Автомобиль тұрақты	798	-27	0,96÷4,96
Бензиналкилат	695	-20	1,14
БР-1	722	-17	1,10÷5,4
А-66	728	-39	0,76÷5,0
Бензин гексан фракциялық	673	-11	1,33
Бензин төмен октанды	677	-45	-
Бензин экстракциондық	-	-28	1,10÷6,3

Ескерту: ЖТШШ -жалын таралу шоғырлану шегі Ең жанғыш болып жанғыш газдар мен сұйықтықтардың булар болып табылады, олар кішкентай ЖТТШШ және жанғыштықтың үлкен диапазонына ие, яғни, ЖТТШШ мен ТТТШШ арасындағы айырмашылық. Сонымен ацетилен (2.5-кестені қараңыз) пропанға қарағанда анағұрлым жарылғыш, өйткені бұл газдар үшін сұйытылған заттектің мөлшері бірдей, бірақ ацетилен үшін ЖТС мөлшері әлдеқайда жоғары. Жанғыш сұйықтықтар үшін ең қауіпті (2.6-кесте) А-66 бензині болып табылады, ол ең төмен жану нүктесіне ие және берілген бензиннің ТТТШШ деңгейі төмен.

ЖТТШШ мәні экономикалық нысандардың жарылыс қауіпсіздігін қамтамасыз ету мәселелерін шешуде жиі қолданылады. 2.2-мысал. Технологиялық апат болған кезде 32х64х8 м өлшейтін өндірістік бөлмеде 500 м3 пентан буы (С5Н12) NKPV = 2,1% вольт. VKPV = 9,5% vol. От тұтану көзі болған кезде бөлме көлемінде қоспаның жарылуы мүмкін екендігі туралы қорытынды беріңіз. 1. Бөлменің көлемін анықтаңызVпом= 32х64х8= 16384 м³, 2.Технологиялық жабдықты есепке алмай бөлменің бос көлемін анықтаңыз. Есептеулер кезінде будың жарылуы мүмкін ауаның бос көлемі не көлемі бөлме көлемінің 80% құрайды деп болжанады: Vсв= 0,8 ×Vпом ,(2.2) Vсв= 0,8 × 16384 = 13107,2 м³, 3.Пропорцияны құрайтын бөлмедегі пентан буының көлемін анықтаңыз: 13107,2 м³ - 100% 500 м³ - х%, сонда х= = 3, 84 %. Қорытынды: егер бөлмеге кіретін пентан буларының (ap буларының) мөлшері ЖТТШШ мен ТТТШШ арасындағы аралықта болса, жарылғыш қоспаның пайда болуы мүмкін.: ТТТШШ≤φпар≤ЖТТШШ, (2.3) Бұл жағдайда пентан буларының жарылуы мүмкін, себебі: ТТТШШ= 2,1%об. <3,84 %об <ЖТТШШ= 9,5 %об. Жарылыс қауіпсіздігін қамтамасыз ету үшін, апат жағдайында үйжайлардың бос көлеміне кіре алатын бу мөлшері ТТТШШ мәнінен аспауы керек: V_пар= ТТТШШ × V_{св ,}(2.4) V_пар= ТТТШШ × V_св= 0,021 × 13107,2= 275,3 м³Осы көлемге сүйене отырып, технологиялық аппараттардың қауіпсіз сыйымдылығын апат кезінде шығарылатын жанғыш газ не жанғыш сұйықтық ғимараттың не үй-жайдың бос көлемінде жарылғыш шоғырлануы құрмайтындай есептеуге болады. Бұл жағдайда апат салдарынан аппараттан шығатын будың ең көп мөлшері 275,3 м3 аспауы керек. 2.5 Заттек пен материалдың өздігінен жалындану температурасы Өздігінен жану температурасы (Төзж) - ауа жанған кезде қыздырылған зат сыртқы жалын көзінсіз өздігінен жанатын температура. Мұнай өңдеу қондырғыларында ерітінділер көбінесе фланецті қосылыстарда, майды қыздыруға арналған құбырлы пештерде, дистилляциялық колонналардың құлдырауы кезінде және т.б. болған кезде өрттің себебі болып табылады. 300°-350°C температурада салыстырмалы түрде оңай жанатын жанармай, гудрон, күйе және кокс. Әртүрлі материал үшін өздігінен жану температурасы 2.3-суретте көрсетілген.

2.3-сурет. Әртүрлі материалдың өздігінен жану температурасы Өрт қауіпсіздігі талаптарына сәйкес технологиялық, электрлік және басқа жабдықтардың оқшауланбаған беттерін қауіпсіз жылытудың рұқсат етілген ең жоғары температурасы осы үрдіске қатысатын газдар не булардың автоматтық жану температурасының 80% құрайды. Сонымен, егер технологиялық аппаратта диэтил эфирі қолданылса (Тжан = 164˚С), онда оның қыздырылған түйіндерінің (Tр) максималды температурасы Tр = 0.8 × 164 = 131.2˚С аспауы керек. Автоматтық тұтану температурасы жарылыс қаупі бар электр жабдықтарының түрін таңдау үшін жарылғыш қоспаның тобын анықтау кезінде қолданылады. ЖТС және ЖС қолдануымен байланысты өндірістік үй-жайларда, егер жарықтандыру шамының жылынуына байланысты температура, егер оның лампасының бетіндегі температура технологиялық процесстегі айналымдағы ЖС автоматтық оттың қызу температурасына жетсе не асып кетсе, кәдімгі шам жану көзі бола алады. 2.4-суретте жанғыш булар ауадан жеңіл болғандықтан, шамдар орналасқан бөлменің жоғарғы бөлігінде шоғырланғанын көрсетеді. Шамның бетіндегі температура ЖТС, яғни T_шам ≥ Т_өзжа өздігінен жану ЖТС температурасынан жоғары болған жағдайда, шам тұтану көзі бола алады. 2.4-сурет. Қыздыру лампаларынан жанғыш булардың өздігінен тұтануы Қауіпті учаскелердегі электр жабдықтары (шамдар, электр қозғалтқыштары) оның бетінің максималды температурасы жарылыс аймағының атмосферасында болуы мүмкін кез келген газдың не будың жану температурасынан аспайтын етіп таңдалуы керек. Қазақстан Республикасы Энергетика министрінің 2015 жылғы 20 наурыздағы № 230 бұйрығымен бекітілген Электр қондырғыларын орнату ережелеріне (ЭқОЕ) сәйкес, өздігінен жану температурасына сәйкес барлық жарылғыш қоспалар T1 - T6 температуралық 6 санатқа бөлінеді (2.5-кесте). 2.5-кесте. Электржабдықтардың температура санаты

Класс	Жабдық бетіндегі максимал температура˚С	Жанғыш заттектің өздігінен жану температурасы˚С
Т1	450	 450
Т2	300	 300 - < 450
Т3	200	 200 - < 300
Т4	135	 135 - < 200
Т5	100	 100 - < 135
Т6	85	 85 - < 100

Мысалы, Төзжа = 350˚С болатын бензин Т2 температуралық санатына жатады, өйткені оның Төзжа 300-ден 450˚С аралығында болады. Электр жабдықтарының температуралық санаты шамның не электр қозғалтқышының корпусында белгіленеді (2.5-сурет). Өйткені оның кез келген бөлігінің максималды температурасы 100˚С аспайды. Өндірістік үй-жайларды тексеру кезінде температура санатының тексерілетін бөлмеде қолданылатын не сақталатын заттектің өздігінен жану температурасына сәйкестігін тексеру қажет. 2.5-сурет. Электрқозалтқыш корпусындағы электр жабдықтарының температуралық санатын белгілеу Мысалы, 2.5-суретте көрсетілген таңбасы бар қозғалтқыш орнатылған сорғы бар сақтау бөлмесінде ЖТС Тжағ = 150˚С-мен сорылады. Бұл жағдайда электр жабдықтарының температуралық санаты жарылғыш қоспалар тобына сәйкес келмейді. Т3 тобының электр жабдықтары Тжан = 200˚С - 300˚С қоспалары үшін қауіпсіз жұмыс жасауды қамтамасыз етеді, Тжан = 150˚С қоспасы үшін мұндай электр жабдықтары тұтану көзі бола алады. Өрт қауіпсіздігін қамтамасыз ету үшін, қолданыстағы электр қозғалтқышын T4-тен T6-ға дейінгі температура санатындағы таңбамен басқасына ауыстыру қажет. ЖС жоқ бөлмелерде, бірақ қатты жанғыш материалдар бар, оларды лампамен байланыста тұтатуға болады. Мысалы, 5-6 минуттан кейін мақта матамен оралған, 100 Вт қуаты бар қыздыру шамы. шамның бетінде 340-350°C температура болуы мүмкін және матаның тұтануына әкелуі мүмкін. Зерттеулер көрсеткендей, мақта, мақта және осы материалдардан жасалған бұйымдар қыздыру шамынан 3 см қашықтықта бір сағат ішінде тұтануы мүмкін. Қазақстан Республикасының өрт қауіпсіздігі ережелері арматурадан сақталған заттекға кемінде 0,5 метр және 0,2 метр жанғыш құрылыс құрылымдарының бетіне дейінгі қашықтықты белгілейді. 2.6 Өрт қауіпсіздігі деңгейі бойынша ғимарат пен құрылыстың 1>

топтастырылуы

Әртүрлі салада жанғыш және жарылғыш материалдар қолданылады және өңделеді. Өндірістің жаңа технологиялары жарылғыш және өрт қауіпті заттектің өнімділігі мен көлемін арттыруға негізделген және температура, қысым, шоғырлану және т.б. сияқты маңызды параметрлердің жоғарылауын қажет етеді. Осыған байланысты айтарлықтай күшті және ірі өрттердің жарылу қаупі артып келеді, олар айтарлықтай материалдық шығын келтіреді және қызметкерлердің жарақаттануы мен өліміне әкелуі мүмкін. Өрт қауіпсіздігі бойынша шаралар қабылдау үшін өндірістік объектілердің ғимараттары мен ғимараттарын өрт қауіптілігі деңгейіне сәйкес келесі қағидаттар бойынша жіктеу қажет: Бірінші қағидат - жарылыстың және (не) өрттің белгілі бір (нормативтік) қуатының мүмкін екендігін тану. Бөлмедегі жарылыстың есептелген артық қысым Rizb = 5 кПа қабылданады. Қысымның бұл мәні адамға қысым қысымының толқыны әсерінен төменгі шекті, сондай-ақ ғимараттардың әлсіз элементтері: карниздер, бөлімдер, есіктер, терезелер 3тен 5 кПа-ға дейін болатындығына негізделген. Екінші қағидат - бу мен ауаның не шаң-ауа қоспаларының пайда болуына ықпал ететін жарылғыш заттектің, материалдардың мөлшерін ескеру. Бөлмеде әртүрлі мөлшерде өрт шығуы мүмкін және жарылыс қаупі бар заттек мен материалдар болуы мүмкін, олар жарылыс не жылу ағынының күші байланысты. Үшінші қағидат - өндірістік үй-жайлар мен ғимараттарда қолданылатын заттек мен материалдардың жарылғыш және өрт қауіпті қасиеттерін ескеру: жанғыштық тобы, жану нүктесі, өзін-өзі тұтату және т.б. Төртінші қағидат технологиялық процестің ерекшеліктерінде жатыр: сақтау, өңдеу, отынды кәдеге жарату және т.б. Бесінші қағидат: жарылыс және өрт қауіптілігі үшін үй-жайлар мен ғимараттардың санаттарын белгілеу кезінде апаттың неғұрлым қолайсыз нұсқасы не технологиялық жүйенің және оның элементтерінің қалыпты жұмыс істеуі кезеңі қабылданады. Аппаратура мен бөлмелерде орналасқан жанғыш заттек мен материалдардың түріне, олардың саны мен өртке қауіпті қасиеттеріне қарай бөлмелер қызметтікқ мақсатына қарамастан жарылыс және өрт қаупі бойынша бөлінеді [3, 6тар.44т.] келесі категорияларға бөлінеді (2.6-кесте):

1. 
   A (өрттің және жарылыс қаупінің жоғарылауы);
   
2. 
   Б (өрт және жарылыс қаупі);
   
3. 
   B1-B4 (өрт қаупі);
   
4. 
   Г (орташа өрт қаупі); 5) Д (өрт қаупінің төмендеуі).
   

2.6-кесте. Жарылыс және өрт қаупі бар үй-жайлардың