Трактат Леонардо Бруни «О правильном переводе»
И.Ю. Шабага,
кандидат исторических наук, доцен
Вниманию читателей предлагается предваряемый небольшим вступлением комментированный перевод написанного на латинском языке критического трактата “De interpretatione recta” (1420), принадлежащий перу известного итальянского гуманиста Леонардо Бруни. Основываясь на анализе чужих переводческих ошибок и на собственном многолетнем опыте перевода с древнегреческого языка на латинский, Л. Бруни излагает своё понимание того, какой перевод является «правильным».
Ключевые слова: Л. Бруни, трактат «О правильном переводе», перевод с латинского языка, комментарии.
Irina Y. Shabaga,
Cand.Sc. (History), Ass. Professor, Teacher at the Higher School of Translation and Interpretation and the Department of History, Lomonosov MSU, Russia.
The Treatise “On Correct Translation” by Leonardo Brum
Translation of the critical treatise “De interpretatione recta” (1420), written in Latin by the famous Italian humanist Leonardo Bruni, is analysed in this article. Some criteria of “correct” translation, based on the analysis of mistakes made by many other translators and on his own experience of translation from ancient Greek into Latin, are suggested in his work.
Key words: Leonardo Brum, treatise, translation from Latin into Russian, commentary.
Предлагаемый ниже вниманию читателей неоконченный критический трактат «О правильном переводе» принадлежит перу известного итальянского гуманиста, государственного деятеля, историка, филолога и писателя Леонардо Бруни (прибл. 1370--1444 гг.).
Л. Бруни был уроженцем города Ареццо: отсюда произошло его прозвище «Аретинский» (Aretino). Родился он в уважаемой семье, принадлежавшей к партии гвельфов Политическое движение, выступавшее за ограничение власти императора Священной Римской империи и усиление роли папы Римского., что сыграло свою роль в его карьере. В 1386/87 гг. после смерти отца Л. Бруни переехал во Флоренцию, где был усыновлён Колуччо Салютати -- выдающимся деятелем итальянского Возрождения, канцлером Флорентийской республики; Л. Бруни считал его своим духовным отцом. Во Флоренции Л. Бруни в течение нескольких лет изучал риторику и право, но в 1398 г. оставил занятия этими науками ради углублённого изучения античности и древнегреческого языка у приглашённого кружком гуманистов византийского учёного Мануила Хрисолара, чьи лекции пользовались у просвещённых флорентийцев огромной популярностью. М. Хрисолар и К. Салютати оказали наибольшее влияние на формирование личности Л. Бруни; именно они привили ему любовь к античной культуре.
По примеру своего античного идеала -- Марка Туллия Цицерона -- Л. Бруни усиленно занимается переводами с древнегреческого языка на латынь, постепенно вырабатывая собственное понимание того, какими качествами должен обладать высокопрофессиональный переводчик. Успешно продвигается он и по карьерной лестнице. Так, в 1405 г. Л. Бруни, сторонник партии гвельфов, стал секретарём папской канцелярии в Риме и занимал эту должность при четырёх папах (Иннокентии VII, Григории XII, Александре V и «антипапе» Иоанне XXIII), а после низложения последнего в 1415 г. вернулся во Флоренцию. Ещё в 1412 г. он удачно женился на знатной флорентийке, вошёл в круг политической элиты и стал принимать участие в управлении Республикой.
Активная государственная деятельность Л. Бруни никогда не мешала его литературным занятиям. Так, в 1415--1422 гг. он пишет ряд трактатов, первую из двенадцати книг «Истории флорентийского народа», переводит с древнегреческого языка «Экономику» и «Никомахову этику» Аристотеля, в развёрнутом предисловии к которой проводит сравнительный анализ этических теорий античности и даёт своё определение понятия «высшего блага» и других категорий моральной философии Подробнее см.: Сочинения итальянских гуманистов эпохи Возрождения (XV век) / Под ред. Л.М. Брагиной. М., 1985. С. 311--313..
В 1427 г. Л. Бруни, поборник республиканского строя и искренний патриот Флоренции, становится канцлером Флорентийской республики: этот пост он занимает до самой смерти в 1444 г. Государственная деятельность отнимала у него много времени, поскольку в этот период республика переживала определённые внутри- и внешнеполитические трудности. Тем не менее Л. Бруни не прекращал своих научных и литературных занятий: он вырабатывает оригинальную концепцию гуманистического образования (Studia humanitatis), предполагавшую гармоническое развитие личности на основе овладения морально-философскими, историческими, филологическими и риторическими знаниями; особая роль отводилась изучению древних языков. Кроме того, Л. Бруни пишет целый ряд литературных и филологических произведений, среди которых -- жизнеописания Цицерона и Аристотеля, биографии Данте и Петрарки, многочисленные речи и трактаты. В это же время он заканчивает свой фундаментальный труд «История флорентийского народа», написанный на основе нового в то время метода анализа документального материала.
Перу Л. Бруни принадлежат более пятидесяти произведений самых разных жанров -- исторических, биографических, философских, филологических, литературных, дипломатических. Его эпистолярное наследие представляет собой как письма к родственникам, так и переписку с представителями интеллектуальной элиты Италии того времени, например с Калуччо Салютати, Поджо Брач- чолини, Лоренцо Валла и другими.
Особый интерес для нас представляет переводческая деятельность итальянского гуманиста. Приводимый ниже перечень сделанных Л. Бруни переводов с древнегреческого языка на латинский позволяет понять ту боль и горячность, с которой он обрушивается в трактате «О правильном переводе» на неумелого переводчика и приравнивает негодный перевод к преступлению См.: Л. Бруни. О правильном переводе. I. 17.:
1. Aristophanis “Pluti” versio Latina. 2. Aristotelis “Ethicorum Nicomachorum” versio Latina. 3. Ps.-Aristotelis “Oeconomicorum” versio Latina. 4. Aristotelis “Politicorum” versio Latina. 5. Demosthenis “Pro Ctesiphonte” orationis versio Latina. 6. Ex Homeri “Iliadis” libro sexto orationes depromptae latine redditae et in oratione soluta redactae. 7. Platonis “Apologiae Socratis” versio Latina. 8. Platonis “Critonis” versio Latina. 9. Platonis “Epistolarum XII ” versio Latina. 10. Platonis “Gorgiae” versio Latina. 11. Platonis “Phaedonis” versio Latina. 12. Platonis “Phaedri” versio Latina. 13. Plutarchi “De vita Marci Antonii” versio Latina. 14. Plutarchi “De vita Quinti Sertorii” versio Latina. 15. Praefatio in orationes tres Demosthenis a se traductas. 16. Sancti Basilii “Epistolae de utilitate studii” versio Latina. 17. Xenophontis “De tyranno” libelli versio Latina.
Критический трактат «О правильном переводе» (De interpreta- tione recta) был написан Л. Бруни в 1420 г. под впечатлением от чтения плохих латинских переводов классических древнегреческих текстов Платона и Аристотеля. Проанализировав содержащиеся в латинских версиях древнегреческих произведений ошибки других переводчиков и основываясь на собственном многолетнем опыте переводческой деятельности, Л. Бруни выработал принципы, которыми следует руководствоваться для получения «правильного» перевода: 1) доскональное знание языка оригинала и перевода; 2) точное воспроизведение смысла и стилистических особенностей оригинального текста; 3) сохранение всех содержащихся в оригинальном тексте украшений речи (фигур речи и мысли) и ритмики фразы. Кроме того, хороший переводчик обязан глубоко знать древнегреческую и латинскую культуру и исторические реалии, а также досконально постичь жизнь и личность античного автора.
С другой стороны, указывает Л. Бруни, следует избегать таких недостатков перевода, как: 1) семантически плохо переведённые слова, причиной чего является дословный перевод слов без учёта их значения в конкретной фразе; 2) невнятные, нелепые и невразумительные эквиваленты слов оригинального текста; 3) извращение стилистических особенностей оригинала и несоблюдение его периодической, плавной речи. Все эти замечания Л. Бруни относятся, как было отмечено выше, исключительно к переводам с древнегреческого языка на латинский; более широких обобщений он не делал.
Трактат Л. Бруни «О правильном переводе» начинает и развивает новый, ренессансный метод перевода «по смыслу» (ad senten- tiam), заменивший средневековый метод перевода «слова словом» (ad verbum) Л. Бруни прямо не формулирует этот вывод, но фактически разделяет кон-цепцию Цицерона и Св. Иеронима о том, что значения последовательностей слов (фразеологизмов) отличаются от значения каждого слова, взятого в отдельности (см.: Гарбовский Н.К. Теория перевода. М., 2007. С. 101 сл.)., а также предлагает совершенно новый подход к классической литературе Perez, Gonsalez M. Leonardo Bruni y su tratado “De interpretatione recta” / Cuad-ernos de filologia clдsica: Estudios latinos. 1995. 8. 200. Впрочем, М. Перес Гонсалес замечает, что и до Л. Бруни высказывалась (в частности, ещё в середине XIII в. Роджером Бэконом в третьей части его трактата (Opus maius III 82)) мысль о том, что переводчик должен глубоко знать язык оригинала и язык перевода (Op. cit., 201).. Напомним главную мысль Л. Бруни: в переводе необходимо сохранять не только смысл, но и ритмику и структуру оригинального текста, т.е. литературный стиль первоисточника.
Перевод трактата даётся по изданию: Maurilio Pйrez Gonsalez. Leonardo Bruni y su tratado “De interpretatione recta” / Cuadernos de fllologia clвsica: Estudios latinos, 8 (1995) 204--232 В свою очередь М. Перес Гонсалес пользуется изданием Г. Бэрона: Baron H. Leonardo Bruni Aretino. Humanistisch-philosophische Schriften mit einer Chronologie seiner Werke und Briefe // Quellen zur Geistesgeschichte des Mittelalters und der Renaissance. Leipzig, 1928. Vol. 1. S. 81--96 (reimpr. Wiesbaden, 1969)..
De interpretatione recta
Praepatio
1. Cum Asistotelis libros ad Nicomachum scriptos e Graeca lingua in Latinum vertissem, praefationem apposui in qua per multos errores interpretis antiqui disserendo redargui. Has redargutiones meas nonnulli, ut audio, carpunt quasi nimium inclementes. Aiunt enim, etsi errores inerant, tamen illum quantum intellexit bona fide in medium protulisse, nec pro eo reprehensionem mereri sed laudem; consuevisse moderatos disputatores etiam manifesta errata non usque adeo aperire, sed factis potius redarguere quam verbis insectari.
2. Ego autem fateor me paulo vehementiorem in reprehendo fuisse; sed accidit indignatione animi quod, cum viderem eos libros in Graeco plenos elegantiae, plenos suavitatis, plenos inaestimabilis cuiusdam decoris, dolebam profecto mecum ipse atque angebar tanta traductionis faece coinquinatos ac deturpatos eosdem libros in Latino videre. Ut enim, si pictura quadam ornatissima et amoenissima delectarer ceu Protogenis aut Apellis aut Aglaophontis, deturpari illam graviter ferrem ac pati non possem et in deturpatorem ipsum voce manuque insurgerem, ita hos Aristotelis libros, qui omni pictura nitidiores ornatioresque sunt, coinquinari cernens cruciabar animo ac vehementius commovebar. Si cui ergo vehementiores visi sumus, hanc nos causam noverit permovisse, quae profecto talis est, ut, etsi modum transgressi fuissemus, tamen venia foret nobis haud immerito concedenda.
3. Sed non sumus transgressi modum iudicio nostro, sed quamvis indignantes modestiam tamen humanitatemque servavimus. Sic enim cogita: An ego quicquam in mores illius dixi? An in vitam? An ut perfidum, ut improbum, ut libidinosum illum reprehendi? Nihil profecto horum. Quid igitur in illo reprehendi? Imperitiam solummodo litterarum. Haec autem, per deum immortalem, quae tandem vituperatio est? An non potest quis esse vir bonus, litteras tamen aut nescire penitus aut non magnam illam, quam in isto requiro, peritiam habere? Ego hunc non malum hominem, sed malum interpretem esse dixi. Quod idem fortasse de Platone dicerem, si gubernator navis esse vellet, gubernandi vero peritiam non haberet. Nihil enim de philosophia <ei> detraherem, sed id solummodo carperem, quod imperitus et ineptus gubernator esset.
4. Atque ut tota res ista latius intelligatur, explanabo tibi primo quid de hac interpretandi ratione sentio. Deinde merito reprehensiones a me factas docebo. Tertio me in reprehendendo illius errata doctissimorum hominum morem observasse ostendam.
1. Dico igitur omnem interpretation^ vim in co consistere, ut, quod in altera lingua scriptum sit, id in alteram recte traducatur. Recte autem id facere nemo potest qui non multam ac magnam habeat utriusque linguae peritiam, nec id quidem satis. Multi enim ad intelligendum idonei, ad explicandum tamen non idonei sunt. Quemadmodum de pictura multi recte iudicant qui ipsi pingere non valent, et musicam artem multi intelligunt qui ipsi sunt ad canendum inepti.
2. Magna res igitur ac difficilis est interpretatio recta. Primum enim notitia habenda est illius linguae de qua transfers, nec ea parva neque vulgaris, sed magna et trita et accurata et multa ac diuturna philoso- pliorum et oratorum et poetarum et ceterorum scriptorum omnium lectione quaesita. Nemo enim, qui hos omnes non legerit, evolverit, versarit undique atque tenuerit, vim significataque verborum intelligere potest, praesertim cum Aristoteles ipse et Plato summi, ut ita dixerim, magistri litterarum fuerint ac usi sint elegantissimo scribendi genere veterum poetarum et oratorum et historicorum dictis sententiisque referto, et incidant frequenter tropi figuraeque loquendi quae aliud ex verbis, aliud ex consuetudine praeiudicata significent. Qualia sunt apud nos “gero tibi morem” et “desiderati milites” et “boni consules” et “operae pretium fuerit” et “negotium facesso” et milia huiuscemodi. Quid enim sit “gerere” et quid “mos”, etiam rudis lector intelligit; quod vero totum significat, aliud est. “Desiderati milites centum”, si verba attendas, aliud, si consuetudinem, “perierunt”. Idem est de ceteris quae supra posuimus, cum aliud verba, aliud sententia verborum significet.
“Deprecor hoc” negationem dicit; rudis autem lector et inexercitatus perinde capiet, quasi illud velit quod deprecatur, etsi interpretandum sit: contrarium mihi dicet, quam littera habeat de qua transfert. “Juventus” et “iuventa” duo sunt, quorum alterum “multitudinem”, alterum “aetatem” significat. “Si mihi foret illa iuventa”, dixit Virgilius; et alibi: “primaev flore iuventus exercebat equos”; et Livius: “armata iuventute excursionem in agrum Romanum fecit”. 5. “Deest” et “abest”: alterum vituperationem, alterum laudem importat; “deesse” namque dicimus quae bona sunt, ut oratori vocem, histrioni gestum; “abesse” autem vitia, ut medico imperitiam, causidico praevaricationem. “Poena” et “malum” affinia videntur; sunt autem longe diversa. Nam “dare poenas” “subire” est ac “perpeti”; “dare” autem “malum” est “alteri inferre”. Contra vero, quid alienius videri potest quam “recipio” et “promitto”? Sunt tamen interdum eadem. Cum enim dicimus “recipio tibi hoc”, nihil aliud significamus quam “promitto”. Possem innumerabilia paene huius generis commemorare, in quibus, qui non plane doctus sit, perfacile aberret. Qui ergo ista non intuitus fuerit, aliud pro alio capiet.
3. Saepe etiam ex uno aut altero verbo totas sententias significamus, ut “actoris Aurunci spolium”, quod ridicule de speculo poeta dixit, et illud “utinam ne in nemore Pelio”, quod originem causamque mali primaevam ostendit. Haec apud Graecos frequentissima sunt. Nam et Plato multis in locis talia interserit, et Aristoteles crebro his utitur: ut “duo simul euntes”, quod ab Homero sumptum ad vim ac robur amicitiae transfert; et “de surreptitio repulso”, quod ab Achille in oratione ad legatos dictum in Politicorum libris expressit; et “de Helenae pulchritudine et gratia”, quod a senioribus Troianorum sapienter dictum transfert ad naturam voluptatis. Latus est hic ad dicendum campus. Nam et Graeca lingua diffusissima est, ac innumerabilia sunt huiusmodi apud
Aristotelem et Platonem de Homero, de Hesiodo, de Pindaro, de Euripide ac de ceteris veteribus poetis scriptoribusque assumpta; et alioquin crebrae interseruntur figurae, ut, nisi quis in multa ac varia lectione omnis generis scriptorum versatus fuerit, perfacile decipiatur ac male capiat quod est transferendum.
4. Sit igitur prima interpretis cura linguam illam de qua sumit peritissime scire, quod sine multiplici et varia ac accurata lectione omnis generis scriptorum numquam assequetur. Deinde linguam eam ad quam traducere vult sic teneat, ut quodammodo in ea dominetur et in sua totam habeat potestate, ut, cum verbum verbo reddendum fuerit, non mendicet illud aut mutuo sumat aut in Graeco relinquat ob ignorantiam Latini sermonis; vim ac naturam verborum subtiliter norit, ne “modicum” pro “parvo”, ne “iuventutem” pro “iuventa”, ne “fortitudinem” pro “robore”, ne “bellum” pro “proelio”, ne “urbem” pro “civitate” dicat. Praeterea inter “diligere” et “amare”, inter “eligere“ et “expetere”, inter “cupere” et “optare”, inter “persuadere” et “perorare“, inter “recipere” et “promittere”, inter “expostulare” et “conqueri” et huiusmodi paene infinita quid intersit discernat. Consuetudinis vero figurarumque loquendi quibus optimi scriptores utuntur nequaquam sit ignarus, quos imitetur et ipse scribens, fugiatque et verborum et orationis novitatem praesertim ineptam et barbaram.
5. Haec omnia quae supra diximus necessaria sunt. Et insuper ut habeat auris “severum” iudicium, ne illa quae rotunde ac numerose dicta sunt dissipet ipse quidem atque perturbet. Cum enim in optimo quoque scriptore et praesertim in Platonis Aristotelisque libris et doctrina rerum sit et scribendi ornatus, ille demum probatus erit interpres qui utrumque servabit.
6. Denique interpretis vitia sunt: si aut male capit quod transferendum est, aut male reddit, aut si id, quod apte concinneque dictum sit a primo auctore ipse, ita “convertit”, ut ineptum et inconcinnum et dissipatum efficiatur. Quicumque vero non ita structus est disciplina et litteris, ut haec vitia effugere cuncta possit, is, si interpretari aggreditur, merito carpendus et improbandus est, vel quia homines in varios errores impellit aliud pro alio afferens, vel quia maiestatem primi auctoris imminuit ridiculum absurdumque videri faciens.