| | ереже | мысал |
| Жіктеу | Белгілі бір жақ түрінде қолданылатын есімдіктің түрі | мен, сен, сіз, ол, біз, сендер, сіздер, олар. |
| Сілтеу | Нұсқау және көрсету мағыналарын білдіреді | сол, мынау, аналар, міне т.б |
| Сұрау | Жауап алу мақсатында қойылған сұрақтар. (Қазақ тіліндегі барлық сұраулы сөздер жатады.) | кім? не? неше? қайда? неге? т.б. |
| Өздік | Өздік есімдігіне әр түрлі тұлғадағы өз деген бір ғана сөз жатады. | өз, өзім, өзіміздің, өз-өзіне |
| Жал-пылау | Жалпылау, жинақтау мағынала-рын білдіретін есімдіктің түрі | барлық, бәрі, күллі, барша, тегіс, т.б. |
| Белгі-сіздік | Затты, сындық белгіні, сан-мөлшерді жорамалдап көрсететін есімдік түрі. | кейбіреу, қайсыбір, әлдеқайда, әлдеқан-дай т.б. |
| Болым-сыздық | Болымсыздық мағынаны білдіретін есімдіктің түрі | еш+(кім, қайда, қайда, қашан т.б.), ештеңе, дәнеме. |
| Атау | мен | сен | ол | бұл | бәрі |
| Ілік | менің | сенің | оның | бұның | бәрінің |
| Барыс | маған | саған | оған | бұған | бәріне |
| Табыс | мені | сені | оны | бұны | бәрін |
| Жатыс | менде | сенде | онда | бұнда | бәрінде |
| Шығыс | менен | сенен | одан | бұдан | бәрінен |
| Көмектес | менімен | сенімен | онымен | бұнымен | бәрімен |
| | | ол | бұл | кім | өз |
| жекеше | Менің | оным | бұным | кімім | өзім |
| Сенің | оның | бұның | кімің | өзің | |
| Сіздің | оныңыз | бұныңыз | кіміңіз | өзіңіз | |
| Оның | онысы | бұнысы | кімі | өзі | |
| көпше | Біздің | онымыз | бұнымыз | кіміміз | өзіміз |
| Сендердің | оларың | бұларың | кімдерің | өздерің | |
| Сіздердің | оларыңыз | бұларыңыз | кімдеріңіз | өздеріңіз | |
| Олардың | олары | бұнысы | кімдері | өздері |
| Негізгі етістік | Туынды етістік |
| Заттың қимылын білдіретін төл етістік. Сөздің түбірі етістік болады. Мысалы: кел, кет, жүр, жаз, көрген, айтпады т.б. | Түбір етістікке және басқа сөз таптарына жұрнақ жалғану арқылы жасалған етістік. Мысалы: ой-ла, есеп-те, сан-а, күл-імсіре, жу-ын, көг-ер т.б. |
| Дара етістік | Күрделі етістік |
| Бір ғана түбірден (негізгі / туынды) тұрады. Мысалы: баста, кес, тасы, тара, аяқта, байы | Кемінде екі етістіктің тіркесуі арқылы жасалады. Мысалы: алып кел, шөлдеп кеттім, жазып отыр, уәде берді, т.б. |
| Болымды етістік | Болымсыз етістік |
| Іс-әрекеттің жүзе-ге асқанын білді-реді. Мысалы: алды, жаздыр, өшірді | Іс-әрекеттің болмауын, жүзеге аспауын білдіреді.
|
| Салт етістік | Сабақты етістік |
| Өзінің алдынан табыс септігіндегі сөзді қажет етпейтін етістік. Мысалы: үйге кел, үйден шық, үйде отыр, үймен хабарлас. | Алдындағы сөздің табыс септікте тұруын қажет ететін етістік. Мысалы: хатты оқы, ақшаны сана, есепті шеш, шашыңды тара. |
| № | жұрнақ | мысал |
| 1 | -ла, -ле, -да, -де, -та | аяқта, ретте, өкпеле, ойла, қолда |
| 2 | -лан, -лен, -тан, -тен | ойлан, үйлен, әдеттен, рақаттан |
| 3 | -лас, -лес, -дас, -дес, -тас, -тес | көмектес, пікірлес, сырлас, ақылдас |
| 4 | -лат, -лет, -дат, -дет | әндет, дауылдат, түнделет |
| 5 | -а, -е | ата, деме, сына, міне, теңе |
| 6 | -ай, -ей, -й | күшей, мұңай, зор-ай |
| 7 | -қар, -кер, -ғар, -гер | басқар, ескер |
| 8 | -ар, -ер, -р | жаңар, ескір, жақсар, қысқар |
| 9 | -ал, -ел, -ыл, -іл, -л | жоғал, сұйыл, тарыл, теңел |
| 10 | -ық, -ік | бірік, дәнік, ор(ы)нық, тынық |
| 11 | -сы, -сі, -ымсы, -імсі | үлкенсі, пысықсы |
| 12 | -сын, -сін | жатсын, пысықсын, көпсін |
| 13 | -сыра, -сіре | әлсіре, қансыра, жетімсіре |
| 14 | -ыра, -іре | бұрқыра, күркіре, жарқыра |
| 15 | -ырай, -ірей | кішірей, бақырай, бажырай |
| 1 | -ған, -ген, -қан, -кен | ал-ған, кел-ген |
| 2 | -ар, -ер, -р болымсыз етістік + с жұрнағы | бар-ар, жүр-ер; оқыма-с |
| 3 | -атын, -етін, -йтын, - йтін | жаз-атын,өр-етін |
| 4 | мақ, -мек, -пақ, -пек, -бақ, -бек | бар-мақ |
| Жекеше | І | айтқан-ым | айтар-ым | айтатын-ым |
| ІІ | айтқан-ың айтқан-ыңыз | айтар-ың айтар-ыңыз | айтатын-ың айтатын-ыңыз | |
| ІІІ | айтқан-ы | айтар-ы | айтатын-ы | |
| Көпше | І | айтқан-ымыз | айтар-ымыз | айтатын-ымыз |
| ІІ | айтқандарың айтқандарыңыз | айтар-ларың айтарларыңыз | айтатындарың айтатындарыңыз | |
| ІІІ | айтқан-дары | айтар-лары | айтатын-дары |
| Атау | айтқан | айтар | айтатын |
| Ілік | айтқан-ның | айтар-дың | айтатын-ның |
| Барыс | айтқан-ға | айтар-ға | айтатын-ға |
| Табыс | айтқан-ды | айтар-ды | айтатын-ды |
| Жатыс | айтқан-да | айтар-да | айтатын-да |
| Шығыс | айтқан-нан | айтар-дан | айтатын-нан |
| Көмектес | айтқан-мен | септелмейді | айтатын-мен |
| Жекеше | ||||
| І | алғанмын | алармын | алатынмын | алмақпын |
| ІІ | алғансың алғансыз | аларсың аларсыз | алатынсың алатынсыз | алмақсың алмақсыз |
| ІІІ | алған | алар | алатын | алмақ |
| Көпше | ||||
| І | алғанбыз | алармыз | алатынбыз | алмақпыз |
| ІІ | алғансыңдар алғансыздар | аларсыңдар аларсыздар | алатынсыңдар алатынсыздар | алмақсыңдар алмақсыздар |
| ІІІ | алған | алар | алатын | алмақ |
| | Ереже | Мысалдар |
| Анық-тауыш | Есімше зат есіммен тіркесіп немесе ілік септігінде тұрып анықтауыш болады. | Болатын бала бесігінде бұлқынар. Адасқанның айыбы жоқ. Айтар сөзіңді айтып қал. |
| Баста-уыш | Есімше сөйлемде атау септігінде тұрып бастауыш болады. | Оқыған білімді болады. Көрмес - түйені де көрмес. Бітіргендер сыртқа шықты. |
| Толық-тауыш | Есімше атау мен ілік септіктерінен басқа септіктер тұлғасында заттанып қолданылса, толықтауыш болады. | Сөзді тыңдайтынға айт. Естігенді ұмытпасқа төрт түрлі себеп бар. Оны атарға оқ таппады. |
| Пысықтауыш | Есімше барыс, жатыс, шығыс, көмектес септіктерінде келіп немесе көмекші есіммен, септеулік шылаулармен тіркесіп пысықтауыш болады. | Оны көрген сайын баласы есіне түседі. Мен оны көргенде таң қалдым. Мен үйге барғанға дейін кітап оқыдым |
| Баян-дауыш | Есімше жіктеліп келіп сөйлемде баяндауыш болады. | Адал кісі арымас. Сыпайы сырын сақтар. Мен қалаға ертең барармын. Мен қалаға кеше барғанмын. |