Жаратылыстану пәндерін оқытудағы STEM тәсілі білімалушыларға ғылымда, технологияда, инженерияда және математикада өз дағдыларын дамытуға мүмкіндік беретін тиімді әдіс болып табылады. Жаратылыстануғылыми циклды оқытуда STEM-тәсілді іске асыру бойынша ұсыныстар:
-
Практикалық тапсырмалар мен жобаларды қолдану. Практикалық тапсырмаларды шешу үшін білімалушылардан әртүрлі ғылыми салаларда білімді пайдалануды талап ететін тапсырмаларды оқу жоспарына қосу. Бұл білімалушыларға білімді іс жүзінде қолдануға және нақты мәселелерді шешу дағдыларын дамытуға көмектеседі.
-
Мультимедиялық технологияларды қолдану. Сабақтарды білімалушылар үшін қызықты әрі тиімді ету үшін интерактивті тақталар, компьютерлік бағдарламалар, модельдеу және т.б. сияқты әртүрлі технологияларды қолдану.
-
Білім алушыларды ғылыми әдістерді қолдануға, гипотезаларды тұжырымдауға, эксперименттер жүргізуге және деректерді талдауға үйрету. Бұл оларға ғылыми жұмыс пен сыни ойлау дағдыларын дамытуға көмектеседі.
-
Білім алушыларды инженерия мен дизайнда технологияларды қолдануға үйрету. Білімалушылардан инженерлік және дизайнерлік тапсырмаларда технологияны қолдануды талап ететін тапсырмаларды оқу жоспарына қосу. Бұл оларға технология мен инженерия дағдыларын дамытуға көмектеседі.
-
Шығармашылық пен инновацияны дамыту әдістерін қолданыңыз. Білімалушылардан тапсырмаларды шешу үшін шығармашылық пен инновациялық қабілеттерін пайдалануды талап ететін тапсырмаларды оқу жоспарына қосыңыз.
Цифрлық құзыреттіліктер мен дағдыларды дамыту бойынша ұсыныстар
Сандық дағдылар жаратылыстану пәндерінде маңызды рөл атқарады. Бұл дағдылар білімалушыларға ғылыми тұжырымдамаларды түсіну мен қолдануды жақсарту үшін заманауи технологиялар мен құралдарды тиімді пайдалануға көмектеседі. Мұғалімдер жаратылыстану пәндерінде білімалушылардың цифрлық дағдыларын дамыту үшін әртүрлі әдістер мен құралдарды пайдалана алады. Төменде қолдануға ұсынылатын тәсілдер келтірілген:
-
Эксперименттер мен бақылаулардан алынған деректерді талдау және түсіндіру үшін деректерді талдау тапсырмаларын пайдалану.
-
Арнайы бағдарламалық жасақтаманы пайдалану: математикалық пакеттер, модельдеу бағдарламалары, молекулалық визуализаторлар және т. б. сияқты ғылыми зерттеулер мен эксперименттер үшін арнайы бағдарламалық жасақтаманы пайдалану ұсынылады.
-
Виртуалды зертханаларды қолдану: виртуалды зертханалар білімалушыларға эксперименттер жүргізуге және құбылыстарды қауіпсіз және бақыланатын ортада зерттеуге мүмкіндік береді. Мұғалімдер мұндай виртуалды зертханаларды ғылыми әдіс негіздерін үйрету және қауіпсіз ортада эксперименттер жүргізу үшін пайдалана алады.
-
Деректердің үлкен көлемімен жұмыс істеу: ғылым көбінесе геномдық деректер, климаттық деректер немесе эксперименттік деректер сияқты үлкен көлемдегі деректермен жұмыс істеуді қажет етеді. Мұғалімдер білімалушыларға арнайы бағдарламалық жасақтама мен деректерді талдау әдістерін қолдана отырып, осындай деректерді қалай өңдеу және талдау керектігін көрсете алады.
-
Жобаларды құру: мұғалімдер білімалушыларға цифрлық дағдыларды нақты өмірде қолдануға мүмкіндік беретін жобаларды жасай алады. Мысалы, білімалушылар таңдалған тақырып бойынша зерттеу жүргізе алады, деректерді жинай және талдай алады және нәтижелерді презентация немесе есеп ретінде ұсына алады.
-
Цифрлық хабардарлықты арттыру: мұғалімдер цифрлық технологияның жаратылыстану пәндерінде қалай қолданылатыны және ғалымдарға өз зерттеулерінде қалай көмектесетіні туралы дәрістер мен пікірталастар өткізе алады. Бұл білімалушыларға цифрлық дағдылардың маңыздылығын және олардың нақты әлемде қолданылуын жақсырақ түсінуге көмектеседі.
Тұлғаға бағдарланған, іс-әрекеттік тәсілдерді іске асыру жөніндегі ұсынымдар
Тұлғаға бағытталған және белсенді тәсілдер жаратылыстану-ғылыми циклде оқытудың тиімді әдістері болып табылады, олар білім алушыларға материалды игеруге ғана емес, сонымен қатар олардың жеке қасиеттерін, сонымен қатар практикалық мәселелерді шешуде біліктілік пен дағдыларды дамытуға көмектеседі. Төменде жаратылыстану пәндерін оқытуда тұлғаға бағытталған және белсенді тәсілдерді жүзеге асыру бойынша бірнеше ұсыныстар берілген:
-
тақырыпты өз бетінше зерттеуге, эксперименттер жүргізуге және нәтижелерді талдауға мүмкіндік беру, бұл материалды жақсы түсінуге және сыни ойлауды дамытуға көмектесу (білім алушылардың өзіндік жұмысын ынталандырады);
-
сабақ тақырыбымен байланысты нақты мәселелер мен міндеттерді пайдалану және білім алушыларға оқу барысында алған білімдерін пайдалана отырып, оларды шешуге көмектесу (проблемалық-бағдарланған тәсілді қолданыңыз);
-
әр білім алушы өз ойлары мен идеяларын айта алатын топтарда жұмысты ұйымдастыру. Бұл қарым-қатынас дағдыларын, басқалардың пікірін құрметтеуді және топта жұмыс істеу қабілетін дамытуға көмектесу (білім алушылардың қарым-қатынас дағдыларын дамыту);
-
сабақты білім алушылар үшін қызықты әрі қолжетімді етуге көмектесетін компьютерлік бағдарламалар мен интерактивті тақталарды пайдалану (заманауи технологияларды қолданыңыз);
-
білім алушылар материалды жақсы меңгеруі үшін әртүрлі оқыту әдістерін қолдану (әр білім алушының жеке қажеттіліктерін ескеруге тырысыңыз);
-
білім алушыларға өз әлеуетін іске асыруға көмектесетін мақсаттар мен міндеттер қою. Бұл оларға не үшін үйреніп жатқанын және мақсаттарына жету үшін қандай дағдылар мен білім қажет екенін жақсы түсінуге көмектеседі.
«Физика», «Химия», «Биология» және «География» пәндері бойынша оқу бағдарламаларында қарастырылатын зертханалық, практикалық жұмыстар, модельдеу міндетті түрде жүргізілуі тиіс, себебі бұл әрекет білім алушылардың ізденіс дағдыларын дамытуға мүмкіндік береді. Демонстрациялық жұмыстардан басқа барлық жұмыстар бағаланады. Демонстрациялық жұмысты орындау үшін мұғалім кез-келген ақпарат көзін пайдалана алады. Құндылықтарды іске асыру білім берудің пәндік мазмұны, мақсаттары мен міндеттері, білім алушылардың оқу жұмысы арқылы өтеді.
Оқу мазмұны арқылы құндылықтарды пайдалану кезінде оқу бағдарламаларын, пән бойынша оқу жоспарларын оқытудың мақсатын ескеру және білімалушылардың оқу жұмысын ойластыру қажет.
«Мектепке дейінгі тәрбие мен оқытудың, бастауыш, негізгі орта және жалпы орта, техникалық және кәсіптік, орта білімнен кейінгі білім берудің мемлекеттік жалпыға міндетті стандарттарын бекіту туралы» Қазақстан Республикасы Оқу-ағарту министрінің 2022 жылғы 3 тамыздағы № 348 бұйрығына сәйкес «Адам және қоғам» білім беру саласы аясында: − бастауыш білім беру деңгейінде «Дүниетану» (1-4 сыныптар); − негізгі орта білім беру деңгейінде ««Қазақстан тарихы», «Дүниежүзі тарихы» (5-9-сыныптар), «Құқық негіздері» (9-сынып); − жалпы орта білім беру деңгейінде ««Қазақстан тарихы», «Дүниежүзі тарихы», «Құқық негіздері» (10-11 сыныптар) пәндері оқытылады. Аталған оқу пәндері бойынша оқу жүктемесінің көлемі «Қазақстан Республикасында бастауыш, негізгі орта, жалпы орта білім берудің үлгілік оқу жоспарларын бекіту туралы» (ҚР БҒМ 2012 жылғы 8 қарашадағы № 500 бұйрығы (ҚР Оқу-ағарту министрінің 12.08.2022 ж. № 365бұйрығымен 2022 ж. 30 қыркүйектегі №412бұйрығымен енгізілген өзгерістерімен бұйрықтың 1-3, 1115 (1-4 сыныптар) қосымшаларында, 6-8, 16-20 (5-9 сыныптар) қосымшаларында, 21-30, 85-90 (10-11 сыныптар) қосымшаларында берілген. «Адам және қоғам» саласы бастауыш білім беру деңгейіндегі білім алушылар үшін әлемді тарихи, географиялық және әлеуметтік тұрғыдан түсіну үшін маңызды рөл атқарады. Бастауыш білім беру деңгейінде «Адам және қоғам» білім беру саласы пәнінің мазмұны «Адам – Қоғам» жүйесі аясында пропедевтикалық білімді қамтамасыз етуге бағытталған. Білім алушылардың өткен және қазіргі әлеуметтік құбылыстарды және олардың өзара байланысын зерделеу, өз Отанына деген мақтаныш сезімін қалыптастыру, отбасындағы, жергілікті, аймақтық, ұлттық және жаһандық қауымдастықтағы өз орнын түсінуге бағытталған. Негізгі орта білім беру деңгейінде «Адам және қоғам» білім беру саласы оқу пәндерінің мазмұны - білім алушылардың тарихи ойлау, бүгін және өткенді түсіну және пайымдау дағдыларын және олардың өзара байланысын, тарихи, құқықтық, экономикалық, саяси, әлеуметтанулық ақпарат көздерінің материалдары бойынша негізделген қорытындылар жасау, зерделеу, талдау дағдыларын қалыптастыру және олардың негізінде тәуелсіз пайымдаулар жасау, өз шешімдерін қабылдау; патриотизмге тәрбиелеуге, құқықтық сауаттылықты қалыптастыруға бағытталған. Жалпы орта білім беру деңгейінде «Адам және қоғам» білім беру саласы оқу пәндерінің мазмұны білім алушыларда Қазақстанның этникалық, саяси, әлеуметтік-экономикалық және мәдени тарихының негізгі мәселелері бойынша терең білімді, этногенез, политогенез және адамзаттық өркениеттің мәденигенезисінің және құқықтық сауаттылықтың негізгі мәселелері бойынша білімді қалыптастыруға демократиялық құқықтық қоғамның идеалдары мен құндылықтарын түсінуге бағытталған. Білім алушыларда әлемдегі тарихи оқиғалар, құбылыстар мен процестерін талдау, жіктеу, жүйелеу, жинақтау және бағалауға негізделген тарихи ойлау дағдыларын, құқықтық нормалар, заңдар мен нормативтік құқықтық актілер негізінде құқықтық жағдаяттарды талдау, бағалау үшін қажетті құқықтық сауаттылығын дамытуды көздейді.
Білім беру саласының аксиологиялық қызметі-патриотизм қалыптастыру, ұлттық және жалпыадамзаттық құндылықтар мен құқықтық сауаттылық, құқықтық сана құндылықтарын құрметтеуге тәрбиелеу.
Функционалдық сауаттылықты қалыптастыру бойынша ұсыныстар
Білім алушының оқу пәндері шеңберіндегі функционалдық сауаттылығы дағдыларды дамыту арқылы қалыптасады: − тарихи құбылыстар туралы түсініктерін қалыптастыру; − құқықтық жағдаяттарды шешуде жауаптарын заң тұрғысынан дәлелдеу; − мәселелер, кейстерді талқылау кезінде өз пікірін білдіру; − кез келген оң және келеңсіз құбылыстарға баға бере білу; − мәтін, сызба, карта түрінде берілген материалдарды талдай білу. Тарих сабақтарындағы оқыту процесінде мұғалімдерге тапсырманы құрастыру кезінде тарихи және құқықтық сауаттылықты қалыптастыруға ерекше назар аудару ұсынылады: оқытылатын кезеңнің уақыт аясын анықтау, күнді ғасырлармен сәйкестендіру, зерттелетін оқиғаның аумақтық кеңістігін картада көрсету, тарихтағы тұлғаның рөлін тарихи деректер арқылы, құқықтық жағдаяттарды НҚА негізінде талдау. Сонымен қатар, сабақтарда әртүрлі әдістер мен тәсілдерді қолдану ұсынылады (мәселен, оқытудың белсенді және проблемалық әдістері, зерттеу әдісі, жоба әдісі және тағы басқа).
Тарихи ойлау дағдыларын қалыптастыру үшін «Қазақстан тарихы», «Дүниежүзі тарихы» пәндері бойынша оқыту мынадай тарихи концептілер түсініктер) негізінде құрылуы тиіс: -
өзгеріс пен сабақтастық (мысалы, белгілі бір тарихи кезеңде қоғам қаншалықты өзгерді);
-
себеп пен салдар (мысалы, осы тарихи кезеңдегі саяси процестерге қандай негізгі факторлар әсер етті);
-
дәлел (мысалы, белгілі бір тарихи кезеңдегі өнер бізге құндылықтар, нанымдар мен технологиялар туралы не баяндай алады);
-
ұқсастық пен айырмашылық (мысалы, оқытылатын кезеңді мемлекеттердің саяси құрылысының ұқсастықтары мен айырмашылықтары қандай);
-
маңыздылық (мысалы, Қазақ хандығы құрылуының тарихи маңызы
неде);
-
интерпретация (мысалы , әр түрлі зерттеушілер осы немесе басқа тарихи оқиғаны қалай сипаттайды).
Тарихи концептілер негізінде оқыту тарихи оқиғалардың мағыналары мен маңыздылығын, процестер мен оқиғаларды «тез түсінуге» бағытталған, бұл өз кезегінде пәннің мағынасын терең түсінуге көмектеседі. Тарихи концептілерге сүйене отырып, тарихи материалдарды талдау жүзеге асырылады. Нәтижесінде, оқушылар тек қана пәндік материалды ғана емес, зерттеу үдірістері және дағдылар мен біліктермен байланысты комбинацияларды игереді (материалдарды жинау және реттеу әдістері, сұрақтарды құрастыру және дереккөздермен жұмыс жасау үдерісінде проблеманы қоя білу біліктілігі, сәйкестендіру әдістері мен дереккөздерді сыни бағалауы, зерттеу жоспарларын әзірлеу, материалдарды жинақтау және нәтижелерді тексеру). 7-9-сыныптарда картамен жұмысты нәтижелі деңгейде күшейту ұсынылады. Ол үшін тарихи дереккөздерді пайдалана отырып, тарихи картаның мазмұнын талдауға бағытталған тапсырмаларды қолдану қажет.