Күнделікті бағалау шеңберінде оқытудың пәндік нәтижелері, білім беру қажеттіліктері, білім алушылардың метапәндік, тұлғалық, коммуникативтік және әлеуметтік құзыреттері өлшенеді. Білім алушылардың метапәндік дағдыларын бағалаудағы ФБ рөлін бөлек атап өткен жөн. Білім алушыда тапсырмаларды орындауда проблемалар анықталған кезде, педагогке бұл қиындықтар пәндік немесе метапәндік дағдылармен байланысты ма (мысалы, нысандар арасындағы сәйкестікті анықтау, нысандарды топтарға бөлу, нысандарды белгілі бір белгілер бойынша жіктеу және т.б.). Білім алушылар тапсырманы жақсы білмегендіктен емес, тапсырманы орындау құралын меңгеру дағдыларының қалыптаспауына байланысты жеңе алмауы мүмкін. Мысалы, әр түрлі сөздер тізімінен етістіктерді іздеу тапсырмасын орындау кезінде білім алушы «етістік» терминінің мағынасын және оның белгілерін (пәндік дағды) білуі мүмкін, бірақ сонымен бірге белгілі бір критерий бойынша массивтен жеке элементтерді таңдау дағдысы нашар қалыптасуы мүмкін (метапәндік дағды). Критериалды бағалау осы мәселелерді анықтауға және пәндік мазмұнға ғана емес, сонымен қатар метапәндік компонентке де сүйене отырып, білім алушыларға тапсырмаларды таңдауға мүмкіндік береді. ФБ жүргізу процесі мынадай кезеңдерді қамтиды:
-
білім алушылардың белсенді қатысуымен ФБ жоспарлау және ұйымдастыру;
-
әртүрлі стратегияларды таңдау және қолдану;
-
білім алушылардың күшті және әлсіз жақтарын анықтау мақсатында олардың жұмыс нәтижелерін талдау және қосымша тиісті қолдау көрсету; - тиімді кері байланыс беру.
Бағалаудағы формативті тәсіл білім алушылармен жеке де, жұптық, топтық және ұжымдық жұмыс форматында да қолданылатын өзара әрекеттесу әдістерінің әртүрлілігін білдіреді. Бағалау стратегиялары оқу іс-әрекетінің кезеңіне байланысты әр түрлі болуы мүмкін (білім алушылардың қажеттіліктерін анықтау, білім алушылардың дербестігі мен өзара іс-қимылын дамыту, түсіну мен метатануды тексеру, процесті бақылау және т.б.). Формативті бағалаудың ең көп таралған әдіс-тәсілдері:
-
түсінудің қателігін тексеру (білім алушылар педагогтің әдейі берген типтік қате ұғымдармен немесе пайымдаулармен келісу/келіспеушілігін білдіреді, сондай-ақ өз көзқарастарын түсіндіреді)
-
формативті сауалнама (тексеру формасы, ол бойынша білім алушылар педагогтің қосымша нақтылау сұрақтарына материал өткеннен немесе сабақта қандай да бір қызмет түрін аяқтағаннан кейін бірден жауап беруі тиіс)
-
формативті тест (білім алушылар шағын топтарға бөлініп, тест сұрақтарын оны кейіннен өз бетінше толтыру үшін бірлесіп талқылайды)
-
қорытындылауға арналған карточка индексі (білім алушылар карточкалардың екі жағын тапсырмалармен толтырады: бір жағында өткен материалдан негізгі идеяларды тізіп, қорытындылау, екінші жағында-өткен материалдан не түсінбегенін көрсету және өз сұрақтарын тұжырымдау қажет);
-
«Бағдаршам» (білім алушылар материалды түсіну / түсінбеуін білдіретін бағдаршамның үш түсті карточкаларын көрсетеді)
-
«Қол сигналдары» (білім алушылар материалды түсіну / түсінбеуі туралы қол сигналдарын көрсетеді: бас бармақ жоғары бағытталған - Мен түсінемін және түсіндіре аламын, бас бармақ бүйірге бағытталған - Мен әлі түсінбеймін, бас бармақ төмен-Мен толық сенімді емеспін);
-
сөйлеу үлгілері (педагог білім алушыларға жауап құрылымын құруға көмектесетін сөз тіркестерін, кеңестер береді)
-
шағын тест (ұсынылған жауаптардың / дұрыс немесе бұрыс жауаптардың / қысқа жазбаша жауаптардың ішінен жауап таңдау тесттері)
-
викториналар
-
миға шабуыл
-
бір сөзбен/ бір сөйлеммен қорытындылау (білім алушылар үйренген материалды бір сөзбен немесе сөйлеммен қорытындылайды)
-
жаңа материалдың игерілуін тексеруге арналған жаттығу (білім алушылар кестенің төрт терезесінің бірін таңдайды («түсіндіру», «қорытындылау», «бағалау», «болжау») және тиісті тапсырманы орындайды).
ФБ процесінде педагогтерге білім алушылардың ерекшеліктеріне сәйкес интерактивті технологияларды қолдану, білім алушыларды мультимедиялық өнімдерді жасауға тарту маңызды, мысалы: презентация, кесте, сурет, диаграмма, сурет, клип, подкаст, есеп, күнделік, басқатырғыш, карта, коллаж, сауалнама, есеп, репортаж, әңгіме, ролик, эссе, салыстыру кестесі, шолу, сайт, тарату парағы, зерттеу және т.б. Формативті бағалауда мультимедиялық технологияларды қолдануға арналған қызметтер мен құралдардың мысалдары 6кестеде келтірілген. 6-кесте. Формативті бағалауда мультимедиялық технологияларды қолдануға арналған қызметтер мен құралдардың мысалдары
Онлайн қызметтер,
құралдар
|
Сипаты
|
sites.google.com
|
Бірлескен оқыту ортасын, сайттарды құруға арналған сервис
|
creately.com app.diagrams.net slidesgo.com
|
Презентациялар жасау және деректерді визуализациялау қызметтері
|
learningapps.org
|
Әр түрлі пәндер бойынша интерактивті тесттер құруға арналған қызмет
|
docs.google.com/drawings/
|
Интерактивті жұмыс парақтарын, схемаларды,
диаграммаларды, суреттерді жасауға арналған қызмет
|
docs.google.com
|
Интерактивті жұмыс парақтарын, кестелерді, «ұйымдастырушыларды», презентацияларды, бірлескен топтық жұмыс ортасын құруға арналған сервис
|
liveworksheets.com
|
Интерактивті жұмыс парақтарын, тапсырмаларды құруға
|
|
арналған сервис
|
app.teachermade.com
|
Сандық жұмыс парақтарын, тапсырмаларды құруға, әртүрлі форматтағы жұмыс парақтарын (Google Slides, Docs, PDF және т. б.) интерактивті парақтарға түрлендіруге арналған қызмет
|
Жиынтық бағалау - оқу бағдарламасының бөлімдерін зерделеу аяқталғаннан кейін және оқу тоқсанының соңында білім алушылардың білімін игеру деңгейін және дағдыларын қалыптастыруды айқындайтын бағалау. Үлгерімді ағымдағы бақылау педагогтарға, білім алушыларға және ата-аналарға белгілі бір кезеңдегі білім алушылардың үлгерімі туралы баллдар мен бағалар қою арқылы ақпарат алуға мүмкіндік береді. Егер ФБ оқу процесінде білім алушылардың үлгерімін тексерсе, онда ЖБ бөлімді / ортақ тақырыпты (БЖБ) және тоқсанды (ТЖБ) зерделеуді аяқтағаннан кейін білім алушылардың құзыреттілік деңгейін анықтауға бағытталған. Бағалаудың екі түрі де сараланған тәсілді ескере отырып, педагогтердің көп деңгейлі тапсырмаларды әзірлеуін қамтиды. «Білім алушылардың үлгеріміне ағымдағы бақылауды, аралық және қорытынды аттестаттау өткізудің үлгілік қағидаларын бекіту туралы» ҚР БҒМ 2008 жылғы 18 наурыздағы № 125 бұйрығына сәйкес БЖБ оқу тапсырмаларының саны
-
2-4-сынып білім алушылары үшін-3-4 оқу тапсырмасы;
-
5-11-сынып білім алушылары үшін-5-6 оқу тапсырмадан аспауы керек.
ЖБ тапсырмасын педагогтер құрастыру кезінде, білім алушылар оларды орындау кезінде академиялық адалдық қағидатты сақтау маңызды. БЖБ түрі (бақылау, практикалық немесе шығармашылық жұмыс, жоба, эссе, диктант, презентация, эссе, тестілеу) мен сабақта өткізілетін уақытын педагог өзі анықтайды. Педагог өткен бөлімнің, тоқсанның, жартыжылдықтың оқу материалының мазмұны бойынша оқу бағдарламасына сәйкес техникалық спецификация негізінде БЖБ және ТЖБ тапсырмаларын әзірлейді. ЖБ өткізу кезінде педагог таңдалған оқу материалының оқу бағдарламасы бойынша бөлімнің/ ортақ тақырыптардың / тоқсанның өткен тақырыптарына сәйкестігін қамтамасыз ету қажет. 1-сыныпта ЖБ өткізілмейді.
Бағалау үшін тапсырмаларды әзірлеу
Тапсырмаларды академиялық адалдық нормаларын сақтай отырып, педагогтер жеке жасайды. Оларды құрастырған кезде педагог кезеңдік әрекеттерді орындауы керек.
1-кезең. Оқу мақсаттарын талдау Бұл педагогке үлгілік оқу бағдарламасының мақсаттарын сабақтың мақсаттары мен міндеттеріне түрлендіруді қажет ететін ең маңызды кезең. Ол үшін күтілетін нәтижелерді пәндік салалар (МЖМБС) бойынша зерттеп, оқу мақсаттарын (үлгілік оқу бағдарламалары, үлгілік оқу жоспарлары) талдау және соның негізінде қандай білім мен құзыреттілік бағаланатынын анықтау қажет.
Бағалау МЖМБС-те көрсетілген мақсаттар мен міндеттерге қол жеткізуге бағытталуы керек.
2-кезең. Оқу бағдарламасына сәйкес оқу мақсаттары негізінде бағалау критерийлері мен дескрипторларды құрастыру Критериалды бағалау мұқият жасалған критерийлерді қолдануды қамтиды. Бағалау критерийлері – педагогтер мен білім алушыларға ФБ-да оқу мақсатына жетуге мүмкіндік беретін, сондай-ақ ФБ мен ЖБ бойынша білім алушылардың жақсы орындаған жұмысын бағалайтын мәлімдемелер (балл қою критерийлері). Олар білім алушыға дайындық деңгейін педагогтің талаптарымен байланыстыруға, ал мұғалімге оқу процесін түзетуге және жұмыстың қиындық деңгейін дұрыс таңдауға мүмкіндік береді. Педагог білім алушылардың оқу жетістіктерін бағалау критерийлерін таңдауда және әзірлеуде ерікті, сонымен қатар білім алушыларды критерийлерді әзірлеу процесіне тартуға болады. Критерийлер оқу мақсаттарына сәйкес келуі керек және түсінікті, қол жетімді тілде ұсынылуы керек. Оларды тұжырымдау кезінде нәтижені өлшеуге, бағалауға болатын нақты іс-әрекетті білдіретін етістіктер қолданылады (мысалы, «қолдану», «үлгілеу», «анықтау», «жіктеу», «сипаттау», «санау» және т.б.). «Түсіну», «білу», «үйрен», «ашу» және т. б. сияқты белгісіз етістіктерден аулақ болу керек.
Ағымдағы бағалау шеңберінде тапсырмалар үшін дескрипторлар әзірленеді. Дескриптор-білім алушының тапсырма бойынша орындаған жұмысының деңгейін немесе сапасын сипаттайды. Дескрипторлар бағалау критерийлерін егжей-тегжейлі көрсету үшін қажет және нәтижеге жету алгоритмі болып табылады. Бағалау критерийлері сияқты, тапсырма дескрипторлары да анық, түсінікті және қол жетімді болуы керек (7-кесте). Нақты критерийде дескрипторлардың әрқайсысының салмағы белгіленеді. 7-кесте. Оқу мақсаттарын бағалау критерийлеріне және тапсырма дескрипторларына түрлендіру мысалдары
Оқу мақсаты
|
Бағалау критерийі
|
Дескриптор мысалдары
|
Формулаларды шығару және қолдану: түзу сызықты бірқалыпты қозғалыс жолдары s=v∙t, t=s∙v, v=s∙t / қуып жету және артта қалып қою қозғалыс формулалары / санды қалдықпен бөлу
a=b∙c+r
|
Білім алушы:
• формуланы қолданады: түзу сызықты бірқалыпты қозғалыс жолдары s=v∙t,
t=s:v, v=s:t
|
Білім алушы:
• түзу сызықты қозғалыс кезінде жол формуласын қолданады; •қозғалыс уақытын есептейді;
•қозғалыс жылдамдығын
есептейді;
•арақашықтықты есептейді
|
Іс-әрекеттің тәртібін белгілеу және төрт амалдан тұратын жақшалы және жақшасыз санды өрнектердің мәндерін табу
|
Білім алушы:
• жақшалы және жақшасыз санды өрнектердің
орындалу ретін анықтайды • санды өрнектердің мәнін табады
|
Білім алушы:
-
жақшасыз санды өрнектегі амалдардың орындалу ретін
көрсетеді;
-
жақшалы санды өрнектегі амалдардың орындалу ретін
көрсетеді;
|
Ежелгі дәуір мәдениетімен (бейнелеу өнері, мүсін) байланыс орната отырып, қайта өрлеу дәуірінің мәдениетіне мінездеме беру.
|
Білім алушы:
• шығыс ойшылдарының жетістіктерін анықтайды •сәйкестіктерді орнатады •қайта өрлеу дәуірінің көркем шығармаларын атайды
|
Білім алушы:
-
шығыс ойшылдарын ғылым мен мәдениетінің дамуына қосқан үлесі негізінде дұрыс анықтайды;
-
шығарма мен гуманистік авторды дұрыс
байланыстырады;
-
иллюстрацияларға сүйене отырып, шығарманың авторы мен атауын дұрыс атайды;
|
Суретте бейнеленген аралас фигуралардың, қоршаған әлемдегі жазық фигуралардың ауданын
анықтау
|
Білім алушы:
• тіктөртбұрыштың
ауданын табады
|
Білім алушы:
-
үлкен төртбұрыштың ауданын табады;
-
кіші төртбұрыштың ауданын табады;
-
фигураның боялған бөлігінің ауданын табу;
|
Қазақстан картасында өз облысын, ірі өзендерін, қалалары мен жолдарын
көрсету
|
Білім алушы:
• картадан нысандарды
табады
|
Білім алушы:
• дәптерге өз облысының, өзендерінің және ірі
қалаларының аттарын жазады; • Қазақстан картасынан өз облысын, ірі қалалары мен өзендерін табады;
|
Екітаңбалы сандарды оқу, жазу және салыстыру, үштаңбалы сандарды оқу, жазу және салыстыру
|
Білім алушы:
• екітаңбалы, үштаңбалы сандарды және салыстыру белгілерін ажыратады
|
Білім алушы:
ажыратады;
-
үштаңбалы сандарды жазады; • салыстыру белгілерін
қолданады;
|
Шамаларды ажырату:
ұзындық/ масса / көлем (сыйымдылық)/ уақыт, оларды өлшеу үшін өлшемдер мен құралдарды таңдау, өлшеу жүргізу
|
Білім алушы:
• ұзындық бірліктерін салыстырады;
|
Білім алушы:
• ең биік және ең қысқа
ағаштарды анықтайды;
|
Судың агрегаттық күйінің өзгеру процесін зерттеу
|
Білім алушы:
-
судың агрегаттық күйінің өзгеруі туралы білімдерін практикада қолданады;
-
судың физикалық
өзгеруін салыстырады;
|
Білім алушы:
-
табиғаттағы судың үш күйін (сұйық, қатты, газ тәріздес) ажыратады;
-
мұғалімнің көмегімен
тәжірибелер жүргізеді;
-
суретті қолдана отырып, судың өзгеруін ажыратады;
-
өз тәжірибесіне сүйене отырып, қорытындылайды;
|
3-кезең. Бағалау критерийлерін ойлау дағдыларының деңгейлері бойынша бөлу Бағалау критерийлері ойлау дағдыларының деңгейлері бойынша бөлінеді (білу мен түсіну, қолдану, сонымен қатар жоғары дәрежелі дағдылар - талдау, жинақтау, бағалау). Бұл сараланған тәсілді қамтамасыз ету үшін қажет, яғни білім алушылардың жеке мүмкіндіктері мен қабілеттерін есепке алу (8-кесте). 8-кесте. Ойлау дағдылары
Ойлау дағдылары (Блум таксономияс ы бойынша)
|
Анықтама
|
білу
|
нақты фактілерді, ақпаратты және сипаттамаларды айта алу немесе есте сақтау қабілеті
|
түсіну
|
ақпаратты дұрыс айта алу, болжау немесе түсіндіру арқылы оқылған материалды түсіну және түсіндіру қабілеті
|
қолдану
|
мәселелерді шешу үшін зерттелген материалды нақты жағдайларда және жаңа жағдайларда пайдалану мүмкіндігі. Білімді қолдануды көрсету тәсілдері практикалық жұмыс, эксперименттер, жобалық жұмыс, мәселелерді шешу және жаңа және / немесе әртүрлі өнімдерді жасау болып табылады.
|
талдау
|
ақпараттық материалды құрамдас бөліктерге бөлу қабілеті, мотивтерді немесе себептерді, қорытындыларды анықтау, жалпы ережелерді негіздеу үшін дәлелдерді табу арқылы әртүрлі қорытындылар алу үшін ақпаратты зерттеу
|
жинақтау
|
бөліктерді (идеяларды, элементтерді) жаңа контекстке қосу, біріктіру қабілеті, мысалы, хабарлама (сөз сөйлеу, баяндама), іс-қимыл жоспары, қолда бар мәліметтерді ретке келтіретін схемалар. Оқытудың тиісті күтілетін нәтижелеріне қол жеткізу шығармашылық сипаттағы әрекеттерді қамтиды
|
бағалау
|
белгілі бір материалдың (мәлімдемелердің, көркем шығармалардың, зерттеу деректерінің) мағынасын бағалау қабілеті
|
Тілдік пәндер бойынша білім алушылардың оқу жетістіктерін бағалау критерийлерін әзірлеу кезінде меңгеру деңгейлерін ескеру қажет:
-
тыңдалым: әртүрлі тақырыптағы ауызша мәлімдемелердің негізгі мазмұнын түсіну, олардағы негізгі ақпаратты бөліп көрсету, сөйлеушінің пікірін тану, контекст бойынша сөздердің мағынасын анықтау, әртүрлі стратегияларды қолдана отырып, білім алушылардың деңгейіне сәйкес келетін әр түрлі мәтіндердің мазмұнын қабылдау және түсіну қабілеті
-
айтылым: әр түрлі тақырыптағы әңгімеде ресми және ауызекі сөйлеу мәнерлерінің сөздерін қолдану қабілеті, қажетті ақпарат алу үшін күрделі сұрақтарды бөліп көрсету, өз пікірін білдіру, күтпеген пікірлерге жауап беру, тапсырманы орындау барысында құрдастарымен қарым-қатынас жасау, нақты лексиканы сауатты қолдану, әңгімелер мен оқиғаларды мазмұндау
-
оқылым: әртүрлі тақырыптағы көркем және ғылыми мәтіндердің негізгі мазмұнын түсіну қабілеті, ақпаратты іздеудің әртүрлі стратегияларын қолдана отырып, негізгі ақпаратты бөліп көрсету, сөздердің мағынасын контекст бойынша анықтау, автордың көзқарасы мен пікірін тану, сөздердің мағынасын тексеру және оқуды түсіну үшін әртүрлі қағаз және сандық көздерді пайдалану
-
жазылым: нақты және ойдан шығарылған оқиғалар туралы әртүрлі тақырыптағы жазбаша жұмыстарды жоспарлау, жазу, өңдеу және түзету, оқылғанға сыни пікірлер жазу, сауатты жазу, орфографиялық және грамматикалық қателіктер жібермеу, белгілі бір стильді ұстану, сөйлемдерді параграфтарға байланыстыру, әр түрлі байланыстырушы сөздерді қолдану.