Қалай ұрыспауға болатындығы туралы әңгіме қозғаймыз. Сонда да ұрыс болған күннің өзінде, бір-бірімен қандай сөздердің көмегімен татуласуға болатынын
талдаймыз.Уақыт өте келе, анда-санда біз өзіміздің дұрыстығымызды дәлелдегіміз келетін сәттер болып тұрады. Кейде мұндай пікірталастың пайдасы да бар, бірақ кейбір кездерде оның арты кәдімгідей күреске айналып кетеді. Айтыса отырып, біз айқайға ауысып кетеміз. Айқай қаттырақ шыққан уақытта, пікірталасымыз кәдімгідейұрыстыескетүсіредіжәнебұлжағдайдыақылменбақылауқиынырақ бола бастайды.Пікірталастың ұрыстан айырмашылығы неде? (
Жауаптарды екіге бөлінген қағазға жазып отырамыз)Ұрыстанқалайқұтылуға
болады?Жұпқа бөлініңдер. Бір-біріңмен ойнағанда, дауласқанда, бұйымтай сұрағанда, өтініш жасағанда, қандай үнмен сөйлесетіндіктеріңді айта аласың ба? Тіпі амандасқанда да, есімдеріңді атап танысқанда да әртүрлі интонациямен, яғни дауысырғағыменайтуғаболады.Әрқайсысымызкезекпентөмендегісөз
тіркесін айтайық:«Сәлем!Меніңесімім...Бұлойындыойнауғақазірменіңкезегім»− алдымен ренжіп, содан соң сенімді түрде, кейін тілектес мейрімді көңілмен.
-
Қандай дауыс ырғағын тиімдірек сезінді?
-
Осы дауыс ырғағын қаншалықты жиі пайдаланасың?
Біздің сөйлескен сәттегі дауыс ырғағымыз басқа адамдармен, балалармен, үлкендермен өзара қатынасымызға әсерін тигізеді. Айқай, жағымсыз дауыс, ұрысқа,түсінбеушілікке,жанжалғаәкепсоғады.Төбелесөтеқауіпті,«кәдімгідей тозаққа» айналады. Шығыс елдерінің өсиет әңгімесін тыңдауға шақырамын...Бір жас жауынгер данышпанға келіп былай деп сұрақ қояды:
«О, данышпан, маған өмірдің құпиясын ашып берші. Жұмақ пен тозақтың айырмашылығы неде?» Данышпан бір сәтке ойланады да, жауап береді:
«Сен жас ақымақсың. Сендей топас адам оның мәнін қанша айтсаң да түсінуші ме еді?Сенөтенадансың!».Мұныестігенжассарбазсұрланып,тісінқайрап:
«Мен мына сөздерің үшін сені өлтіріп тастаймын!» − деп айқайлап, данышпанды бастырмалата қылышын суырып алды. Осы сәтте данышпан:
«Міне, мұның тозақ», − деді. Мұны естіген сарбаз қылышын қынабына қайта салды.
«Ал енді мұның жұмақ», − деді данышпан.Пікірталасыңыз бір кездері төбелеске айналып кеткен сәттеріңізді есіңізге түсіріңізші! Сонда сізді ызаландырғаны соншалықты, төбелесті бастап кеткіңіз келді немесе қарсыласыңыз ашу-ызадан жарылып кете жаздап, сізге тұра ұмтылған болар?! Қол жұмсаудан аулақ болуға мүмкіндік болады ма? Сонда болған оқиғаны айтып көріңіз. Төбелессіз тарай алдың ба? Сол сәтте сен өзіңді қалай сезіндің? Бұл оқиғаға қандай атау берер едің?Пікірталас пен төбелестің айырмашылығы неде? Айтыстөбелескеайналыпкетпеуүшіннеістеукерек? Төбелесуге мәжбүр ететін жағдай болып тұра ма?Төбелес – бұл дауласудың шешімін табатын ең жақсы амал ма?Өсиетәңгімеде данышпанзорлық-зомбылық–тозақдепненіайтады?«Сенге»көшудіңжағымсызәсерінсезіну
жаттығуыБізренжіпнемесеашуланған уақыттарымыздыбасқаларғаөзіміздіңсезіміміздің жауапкершілігін жүктеп, оларды кінәлай бастаймыз. Бірақ өз сезімдерімізге басқаешкімемес,текөзімізғанажауапберемізғой.Долданғануақыттарымызда бір-бірімізге «сен» деп айта бастаймыз.− Сеннеменеге
айғайлайсың!− Сенменімезі
еттің!− Сенменіңзаттарымды
алдың!− Сентүккетұрғысызбірдеңелердіайтып
кеттің! -
Сен үнемі кешігіп жүресің!
1-
жағдай:Досыңсененкөйлекаладыдаоныжыртыптастады.Сендосыңане
айтасың?−Мен...сезінгенде,мен...жасаредім.
2-жағдай:Мұғалімдиктанттыкөшіріпалдыңдепсағанекілікқояды.Сенмұғалімгене
айтар едің?−Мен...сезінгенде,мен...жасаредім.
3-жағдай:Ең жақсы досың саған берген уәдесін орындамады. Сен жақын досыңа не айтар
едің?−Мен...сезінгенде,мен...жасаредім.
4-жағдай:Сенің сүйікті кішкентай қарындасың (сіңілің) сенің ең сүйікті қойын дәптеріңді алды да, ішінен бірнеше беттерін жыртып алды. Өз қарындасыңа (сіңіліңе) не айтар едің?−Мен...сезінгенде,мен...жасаредім.
5-жағдай.Туыс апайың саған келемін деп келмеді. Сен қатты ренжідің. Сен оған не айтар
едің?−Мен...сезінгенде,мен...жасаредім.
6-жағдай:Сыныптасыңфутболдобыңдыжарыптастады.Сенсыныптасыңанеайтар
едің?−Мен...сезінгенде,мен...жасар
едім.Осытапсырманыжасарданендейқиындықтар
кездесті?Сағанайтылған«сен,сен»дегенсөздердіестігендеқандайсезімде
болдың?«МЕН...айтыпсаламынды»естігендене
сезіндің?Меніңбұлсабақтаналғантәлімім... Маған ұнағаны...Маған
ұнамағаны...Меніңестігім,білгім,жасағым
келгені...«Ашу-ызабілгенденеістеукерек?» -
Тәлім алушылардың ашу-ызаға толы сезімдерін қауіпсіз күйде айтуға үйрету;
-
Рефлексивті механизмді белсендіру;
Бүгінбіз,өзіңізгежәнеайналадағыларыңызғазиянкестікжасамайғанаашу- ызаны қалай игеріге болатындығы туралы талдау жасаймыз.Мақсаты: адам өзінің жан дүниесіндегі жағымсыз энергиялармен (ашу-ыза, агрессия, көре алмаушылық, табалау, қызғаныш және т.б.) жұмыс жасай білуі.Ыңғайлы отырып, денеңді бос күйде ұстап, 3-4 рет терең тыныс алып, көзіңді жұм. Көз алдыңа кішігірім көрмеде жүрмін деп елестет. Саған жаманшылық ойлаған, сені бір кездері ренжіткен, сенің ашуыңды келтіретін адамдардың суреттері сол көрмеде тізіліп тұр.Осы көрмеде жүре тұрып, осы портреттерді жан-жағынан қара. Солардың кез- келген өзіңнің қандай жағдайда болғаныңды елестет.Ашуыңдыкелтіргеносыадамғаөзсезіміңдітежемей,бәрінайтыпсалғансәттерді елестет. Қазір ойыңа ол туралы не келді, бәрін де бүкпей барынша жеткіз.Сезімдеріңе бой алдырған кезде сәтте қандай әрекетке барушы едің соны көз алдыңа келтіріп, іс-әрекетіңді тежеме, осы адамға не істегің келеді, ойша бәрін жаса.Егер жаттығуды жасап бітірсең, басыңды изе. 3-4 рет терең тыныс алып, көзіңді аш.Өз тәжірибеңді топпен бөліс. Осы жаттығуды жасарда не қиын, не жеңіл болды? Саған не ұнады: төңірегіңнен кімдер осы көрмеде болды? Сен кімнің алдында тоқтадың? Қандай жайды көз алдыңа елестеттің? Сол туралы айт. Жаттығукезіндесеніңжағдайыңқалайөзгерді?Сезіміңбаскезіндеқалайболып еді? Қазір қандай күйдесің?»
Ренжіткенадамыңақандайсөздерайттың?Ашу-ызанынемесереніштітексөздерменғанажеткізеалумүмкінбе? Сезімді білдірудің тағы қандай амалдары бар?Мақсаты:жағымсызэмоцияданқиянатсызарылуБізашуланып,ренжибастағандасезімімізалғашындабәтеңкедегікішкентай тас сияқты болып қабылданады. Егер ол тасты алып тастамасақ, аяғыңды ауыртады,өзіңдінашарсезінесің.Сондықтандаересекадамнемесебалаболсын, өз проблемаларын сезген сәтте оны бірден айтып үйрену қажет. Саған кедергі болып тұрған нәрсені мұқият ойланып, дәл қазір айтуға тырыс, әрине іштей, ешкімге естіртпей, төмендегіше айтып көр: «Менің бәтеңкемде кішкентай тас жатыр. Мен сөйлеп тұрғанда, Айсұлудың күлгені маған ұнамайды... ».Бір біріне ренжігенуақытта неше түрлі ауыр, реніш сөздерін айтасыңдар. Алренжітпейтінсөздерайтыпұрсыстыңдарма?Қане,осылайайтысыпкөрейік. Бұл сөздер, мысалы, жеміс жидек, ыдыс аяқ атаулары болуы мүмкін - «Сен болсаң-сәбізсің»жәнет.б. Балалар бір біріне доп лақтыру арқылы ренжітпейтін сөздермен мазақтасады. 2-3 минуттан соң бір біріне жылы сөздер айтады - «Сен-менің күнімсің» және т.б.Үстісуболғаниттіңсілкінгеніңкөргенболарсыңдар?!.Әрқайсыңқастарынакең орын болатындай тұрыңдар. Алақан, шынтақ, иық, кеудеден бастап сілкінуді бастаңыз. Басыңдыда сілкі. Иттің үстінен су шашырап ұшқандай, сендердің де жағымсыз эмоция, сезім, ой, барлық жағымсыз нәрселердің ұшып кететінін елестетіңдер.Меніңбұлсабақтаналғантәлімім... Маған ұнағаны...Мағанұнамағаны...Меніңестігім,білгім,жасағымкелгені...ЖаттығулардыңаяқталуыШеңбербойыншақолалысуы Сабақтың қорытындысы